Azərbaycanın əlverişli coğrafi mövqeyi ölkəni regionun mühüm nəqliyyat və logistika mərkəzlərindən birinə çevirən əsas amillərdən biridir. Avropa ilə Asiyanın, Şimalla Cənubun kəsişməsində yerləşən ölkəmiz son illərdə nəqliyyat infrastrukturunun genişləndirilməsi, beynəlxalq dəhlizlərin inkişafı və tranzit imkanlarının artırılması istiqamətində ardıcıl addımlar atır. Görülən işlərin nəticəsi olaraq Azərbaycan ərazisindən keçən yükdaşımaların həcmi sürətlə artır və ölkənin beynəlxalq nəqliyyat sistemində rolu daha da genişlənir.
Hazırda Azərbaycanın iştirak etdiyi əsas nəqliyyat istiqamətləri arasında Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizləri xüsusi yer tutur. Bu iki marşrut müxtəlif coğrafiyaları birləşdirməklə yanaşı, beynəlxalq ticarətin daha çevik təşkilinə imkan verən mühüm bağlantılar yaradır. Azərbaycanın hər iki nəqliyyat dəhlizində fəal iştirak edən azsaylı ölkələrdən biri olması ölkənin strateji mövqeyinin əhəmiyyətini bir daha nümayiş etdirir.
Şərq-Qərb istiqaməti Asiya ilə Avropa arasında yükdaşımaların həyata keçirilməsi baxımından mühüm marşrutlardan biridir. Qitələrarası ticarətin genişlənməsi, məhsulların daha qısa və alternativ yollarla daşınmasına ehtiyacın artması bu istiqamətə marağı yüksəldir. Azərbaycan isə öz ərazisində yaradılmış nəqliyyat infrastrukturu vasitəsilə bu böyük ticarət axınlarının bir hissəsinin ölkə üzərindən keçməsinə şərait yaradır.
Şərq-Qərb bağlantısının inkişafında Azərbaycanın avtomobil və dəmir yolu infrastrukturu, liman imkanları və logistika obyektləri mühüm rol oynayır. Müxtəlif nəqliyyat vasitələrinin vahid marşrut daxilində əlaqələndirilməsi yüklərin bir məntəqədən digərinə daha səmərəli şəkildə çatdırılmasına imkan verir. Bu baxımdan tranzit imkanlarının artırılması yalnız mövcud yolların istifadəsi ilə məhdudlaşmır, eyni zamanda bütün nəqliyyat sisteminin kompleks şəkildə inkişaf etdirilməsini tələb edir.
Şimal-Cənub nəqliyyat istiqaməti də Azərbaycan üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu marşrut şimal və cənub ölkələri arasında ticarət və yükdaşımaların genişləndirilməsi üçün imkan yaradır. Azərbaycanın bu dəhlizdə fəal iştirak etməsi ölkənin müxtəlif bazarlar arasında əlaqələndirici rolunu gücləndirir. Dəhlizin inkişafı ilə yük axınlarının artması, yeni logistika xidmətlərinin formalaşması və nəqliyyat sektorunda əlavə iqtisadi imkanların yaranması mümkün olur.
Azərbaycanın eyni zamanda həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub istiqamətlərində fəal iştirak etməsi ölkəyə xüsusi üstünlük yaradan coğrafi və infrastruktur imkanlarından biridir. İki mühüm marşrutun kəsişməsində yerləşən ölkə müxtəlif istiqamətlərdən gələn yük axınlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsində mühüm rol oynaya bilər. Bu isə Azərbaycanın tranzit potensialının yalnız bir marşrutdan asılı olmamasına və daha geniş coğrafiyanı əhatə etməsinə şərait yaradır.
Azərbaycan ərazisindən keçən tranzit yüklərin həcmində müşahidə olunan sürətli artım görülən işlərin praktiki nəticələrindən biridir. Cari ildə tranzit daşımalarının həcminin 16 milyon tona çatacağı gözlənilir. Bu göstərici ölkənin nəqliyyat imkanlarına artan tələbatı və Azərbaycanın beynəlxalq yükdaşımalar sistemində getdikcə daha fəal rol aldığını göstərir.Lakin qarşıya qoyulan məqsədlər bununla məhdudlaşmır. 2030-cu ilədək həm Şərq-Qərb, həm də Şimal-Cənub istiqamətlərində daşımaların ümumi həcminin 25 milyon tona, hətta daha yüksək göstəriciyə çatdırılması hədəflənir. Bu məqsəd Azərbaycanın nəqliyyat və logistika sektorunun qarşıdakı illərdə daha böyük miqyasda inkişaf etdirilməsini tələb edir. Yük axınının artması üçün infrastruktur imkanlarının genişləndirilməsi, logistika proseslərinin sürətləndirilməsi və regional tərəfdaşlarla əməkdaşlığın gücləndirilməsi əsas məsələlər sırasında dayanır.
Tranzit həcminin yüksəldilməsi üçün yalnız Azərbaycan daxilində görülən işlər kifayət etmir. Beynəlxalq dəhlizlərin mahiyyəti onların bir neçə ölkəni birləşdirməsindədir. Buna görə də marşrut boyunca yerləşən dövlətlər arasında əlaqələndirilmiş fəaliyyət mühüm əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan qonşu ölkələrlə fəal əməkdaşlıq etməklə nəqliyyat bağlantılarının daha səmərəli təşkilinə və yükdaşımaların qarşısındakı mümkün maneələrin aradan qaldırılmasına çalışır.
Regional əməkdaşlığın gücləndirilməsi sərhəd-keçid prosedurlarının təkmilləşdirilməsi, gömrük əməliyyatlarının sürətləndirilməsi, dəmir yolu və avtomobil nəqliyyatı arasında əlaqənin yaxşılaşdırılması kimi məsələləri də əhatə edir. Yüklərin bir ölkədən digərinə keçidi nə qədər çevik təşkil olunarsa, beynəlxalq şirkətlər üçün həmin marşrutun cəlbediciliyi də bir o qədər arta bilər. Buna görə də nəqliyyat dəhlizlərinin rəqabət qabiliyyətinin yüksəldilməsi kompleks yanaşma tələb edir.
Azərbaycanın tranzit imkanlarının artması ölkə iqtisadiyyatına müxtəlif istiqamətlərdə təsir göstərə bilər. Yükdaşımaların genişlənməsi nəqliyyat xidmətlərinin həcmini artırmaqla yanaşı, logistika, anbar, sığorta, gömrük və digər əlaqəli sahələrin inkişafına da stimul verir. Tranzit marşrutları boyunca fəaliyyət göstərən müəssisələrin sayının artması yeni iqtisadi əlaqələrin yaranmasına şərait yarada bilər.Bu proses investisiya imkanları baxımından da diqqətəlayiqdir. Müasir logistika mərkəzlərinin, yük terminallarının və digər infrastruktur obyektlərinin yaradılması həm yerli, həm də xarici investorlar üçün yeni fəaliyyət sahələri formalaşdırır. Tranzit yükdaşımalarının artması logistika sektoruna sərmayə qoyuluşlarının genişlənməsinə və yeni xidmətlərin yaradılmasına şərait yarada bilər.
Azərbaycanın nəqliyyat siyasətində infrastrukturun inkişafına uzunmüddətli yanaşma mühüm yer tutur. Yolların və dəmir yollarının yenilənməsi, liman və terminalların imkanlarının artırılması, logistika mərkəzlərinin yaradılması ölkənin tranzit potensialının daha geniş şəkildə istifadəsinə imkan verir. Bu infrastruktur yalnız bugünkü yük axınlarına deyil, gələcəkdə gözlənilən artıma da uyğunlaşdırılmalıdır.
Qlobal iqtisadiyyatda təchizat zəncirlərinin dəyişməsi də alternativ nəqliyyat marşrutlarına marağı artıran amillərdəndir. Müxtəlif səbəblərdən ənənəvi daşınma yollarında yaranan çətinliklər beynəlxalq şirkətləri yeni və alternativ istiqamətlər axtarmağa vadar edə bilər. Belə şəraitdə bir neçə nəqliyyat dəhlizinin üzərində yerləşən və müxtəlif ölkələrlə bağlantıları olan Azərbaycan üçün tranzit sektorunun inkişafı əlavə imkanlar yaradır.
Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərinin bir-biri ilə tamamlanması Azərbaycanın nəqliyyat sisteminin çevikliyini artırır. Bir istiqamətdə yük axınının artması digər marşrutlarla əlaqəli logistika xidmətlərinin inkişafına da təsir göstərə bilər. Bu baxımdan Azərbaycan ərazisində müxtəlif nəqliyyat istiqamətlərinin inteqrasiyası ölkənin tranzit mərkəzi kimi imkanlarını daha da genişləndirir.
Tranzit sektorunun inkişafı Azərbaycanın yalnız iqtisadi deyil, regional əməkdaşlıq baxımından da əhəmiyyətini artırır. Nəqliyyat bağlantıları dövlətlər arasında ticarət əlaqələrinin genişlənməsinə, biznes münasibətlərinin intensivləşməsinə və qarşılıqlı iqtisadi maraqların artmasına şərait yaradır. Dəhlizlərin səmərəli fəaliyyəti nəticəsində region ölkələri arasında əlaqələrin daha da möhkəmlənməsi mümkündür.
2030-cu ilədək tranzit daşımalarının 25 milyon tona və daha yüksək həddə çatdırılması hədəfi qarşıdakı dövrdə genişmiqyaslı fəaliyyətin həyata keçirilməsini nəzərdə tutur. Bunun üçün yeni infrastruktur layihələrinin reallaşdırılması, mövcud obyektlərin imkanlarının artırılması və qonşu ölkələrlə koordinasiyanın daha da gücləndirilməsi vacibdir. Eyni zamanda, rəqəmsal texnologiyaların logistika proseslərinə tətbiqi yükdaşımaların izlənilməsi, sənədləşmə prosedurlarının sadələşdirilməsi və əməliyyatların daha səmərəli təşkili baxımından əlavə imkanlar yarada bilər.
Azərbaycanın tranzit potensialının yüksəlməsi ölkənin iqtisadiyyatının şaxələndirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir. Nəqliyyat və logistika sahəsinin inkişafı qeyri-neft sektorunda yeni gəlir mənbələrinin formalaşmasına, sahibkarlıq fəaliyyətinin genişlənməsinə və xidmət sektorunun böyüməsinə imkan verə bilər. Bu sahədə əldə olunan nəticələr Azərbaycanın iqtisadi imkanlarının yalnız enerji resursları ilə məhdudlaşmadığını göstərən mühüm nümunələrdən biridir.
Ölkənin coğrafi mövqeyi, yaradılmış infrastruktur və regional tərəfdaşlarla qurulan əməkdaşlıq Azərbaycanın qarşısında böyük tranzit imkanları açır. Cari ildə 16 milyon ton səviyyəsinə çatacağı gözlənilən yük həcminin 2030-cu ilədək 25 milyon tona və daha yüksək göstəriciyə yüksəldilməsi məqsədi nəqliyyat sektorunun gələcək inkişaf istiqamətlərini müəyyənləşdirir.
Azərbaycanın Şərq-Qərb və Şimal-Cənub dəhlizlərinin hər ikisində fəal iştirak etməsi onun beynəlxalq nəqliyyat xəritəsindəki rolunu daha da artırır. Qarşıdakı illərdə infrastrukturun genişləndirilməsi, qonşu dövlətlərlə əməkdaşlığın dərinləşdirilməsi və logistika xidmətlərinin təkmilləşdirilməsi tranzit imkanlarının daha geniş şəkildə reallaşdırılmasına şərait yarada bilər. Bu proses Azərbaycanın regional bağlantılarda iştirakını gücləndirməklə yanaşı, ticarət, investisiya və xidmət sahələrində yeni iqtisadi imkanların yaranmasına da yol aça bilər.
Seyfullayev Qağaməli ,
YAP Xətai rayon təşkilatının Zığ yolu 41 C ünvanında ərazi partiya təşkilatınn sədri,“Neftqaztikinti”trestinin rəisi
