İkinci Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumuçərçivəsində Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanıniqtisadi inkişafının növbəti mərhələsinə dair əsasprioritetləri sistemli şəkildə ortaya qoyan geniş məzmunluçıxış kimi diqqət çəkir. Çıxışın əsas xəttini bir tərəfdənindiyədək formalaşdırılmış makroiqtisadi və infrastrukturbazasının qorunması, digər tərəfdən isə bu bazanın yeniiqtisadi sahələrin inkişafına yönəldilməsi təşkil edir. Prezidentin təqdim etdiyi rəqəmlərə görə, son 20 ildəAzərbaycan iqtisadiyyatına 350 milyard ABŞ dollarındançox investisiya cəlb edilib və bunun təxminən yarısı xariciinvestisiyaların payına düşüb.
Müasir iqtisadi nəzəriyyədə uzunmüddətli dayanıqlı artımyalnız kapital qoyuluşlarının həcmi ilə deyil, həminkapitalın hansı sahələrə yönəldilməsi, məhsuldarlığınyüksəldilməsi, insan kapitalının inkişafı və iqtisadiyyatınxarici şoklara davamlılığı ilə ölçülür. Bu baxımdan çıxışdadiqqət çəkən məqamlardan biri Azərbaycanın iqtisadişaxələndirmə məsələsini ön plana çıxarmasıdır. Qeyri-neftsektorunun ÜDM-də payının 70 faizdən çox olduğu qeydedilir, lakin ixrac strukturunda neft və qazın çəkisinin hələdə yüksək olması iqtisadi siyasətin qarşısında duran əsasməsələlərdən biri kimi təqdim olunur.
Burada söhbət neft-qaz sektorundan imtina etməkdəndeyil, mövcud enerji üstünlüyünü yeni iqtisadi sahələrininkişafına transformasiya etməkdən gedir. Çıxışda neft vəqazın uzun müddət Azərbaycanın iqtisadiyyatında mühümrolunu qoruyacağı bildirilməklə yanaşı, əldə olunangəlirlərin digər sahələrə investisiya şəklində yönəldilməsiideyası xüsusi vurğulanır. II Azərbaycan Beynəlxalqİnvestisiya Forumu çərçivəsində “ExxonMobil” iləAzərbaycanın Orta Kür hövzəsində qeyri-ənənəvikarbohidrogen resurslarının kəşfiyyatı, işlənməsi vəhasilatı üzrə Hasilatın Pay Bölgüsü Sazişinin, həmçinin“SOCAR”, “XRG” və “TotalEnergies” arasında “Abşeron” yatağının tammiqyaslı işlənməsi üzrə Yekun İnvestisiyaQərarının imzalanması enerji sektorunun hələ də böyükinvestisiya platforması olaraq qaldığını göstərir.
Lakin çıxışın strateji əhəmiyyət daşıyan digər istiqamətibərpaolunan enerji potensialının iqtisadi aktivəçevrilməsidir. Prezident Azərbaycanın Xəzər dənizindəkisektorunda 157 giqavatlıq külək enerjisi potensialındandanışaraq, qarşıdakı illərdə bərpaolunan enerjimənbələrinin ölkənin müxtəlif ərazilərindəgenişləndirilməsinin nəzərdə tutulduğunu bildirib. Buyanaşma enerji siyasətinin yalnız hasilat deyil, istehsal, ötürülmə, enerji saxlanması və ixrac zəncirinin bütövlükdəformalaşdırılması istiqamətində inkişaf etdiyini göstərir.
Bu mənada Azərbaycanın qarşısında yeni iqtisadi modelformalaşa bilər: enerji resurslarının ixracından əldə olunangəlirlərlə yanaşı, elektrik enerjisinin istehsalı və ixracı, enerji infrastrukturu, data mərkəzləri və rəqəmsalxidmətlər də iqtisadi dəyər zəncirinin mühüm hissəsinəçevrilə bilər. Xüsusilə süni intellekt və böyük verilənlərinemalı üçün data mərkəzlərinin artan enerji tələbatı nəzərəalınarsa, ucuz və etibarlı elektrik enerjisinə çıxış yeniinvestisiya qərarlarının əsas amillərindən birinə çevrilir.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi isə bu prosesdə yalnızxəritə üzərindəki üstünlük kimi deyil, iqtisadi infrastrukturlatamamlanan strateji resurs kimi təqdim olunur. Şərq-Qərbvə Şimal-Cənub nəqliyyat istiqamətlərinin kəsişməsindəyerləşən ölkənin dəmir yollarına, limanlara, avtomobilyollarına və hava nəqliyyatına yatırdığı investisiyalartranzit imkanlarını genişləndirib. Çıxışda Azərbaycanərazisindən keçən tranzit yüklərin həcminin 2026-cı ildə 16 milyon tona çatmasının, 2030-cu ilədək isə 25 milyon tonavə daha yüksək səviyyəyə yüksəldilməsinin hədəfləndiyibildirilib.
Burada diqqət çəkən məqam fiziki infrastrukturlarəqəmsal infrastrukturun paralel inkişaf etdirilməsidir. Müasir logistika artıq yalnız dəmir yolunun, limanın vəavtomobil yolunun mövcudluğu ilə ölçülmür. Gömrükprosedurlarının rəqəmsallaşdırılması, məlumatmübadiləsinin sürətləndirilməsi, yük axınlarının real vaxtrejimində idarə olunması və multimodal daşımalarıninteqrasiyası beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin rəqabətqabiliyyətini müəyyən edən əsas amillər sırasındadır.
Bu baxımdan Azərbaycanın rəqəmsal transformasiya vəregional texnologiya mərkəzinə çevrilmək istiqamətindəirəli sürdüyü hədəflər iqtisadi diversifikasiyanın yenimərhələsini ifadə edir. Kibertəhlükəsizlik, süni intellekt, data mərkəzləri, fiber-optik bağlantılar və rəqəmsalxidmətlər artıq yalnız texnologiya sektoru iləməhdudlaşmır; onlar enerji, logistika, maliyyə, gömrük vəsənaye daxil olmaqla bütün iqtisadi sisteminməhsuldarlığına təsir göstərir.
Bu prosesdə insan kapitalı ayrıca əhəmiyyət daşıyır. Texnologiyanı satın almaq mümkündür, lakin yüksəktexnologiyalı iqtisadiyyatın davamlı fəaliyyətini təmin edənbilik və bacarıqları yalnız uzunmüddətli təhsil və kadrsiyasəti formalaşdırır. Çıxışda xaricdə təhsil proqramları, Kibertəhlükəsizlik Mərkəzi və peşəkar kadrlarınhazırlanması ilə bağlı görülən işlərin qeyd edilməsi dəməhz bu reallığa işarə edir. Neft-qaz sektorunda əvvəllərxarici mütəxəssislərin üstünlük təşkil etdiyi halda, hazırdayerli mütəxəssislərin qlobal şirkətlərdə fəaliyyətgöstərməsi insan kapitalının uzunmüddətli investisiyaxarakterini göstərən nümunə kimi təqdim olunur.
Digər mühüm istiqamət kənd təsərrüfatı və ərzaqtəhlükəsizliyidir. İqlim dəyişiklikləri, su ehtiyatlarınınməhdudlaşması və qlobal təchizat zəncirlərində yarananrisklər ərzaq təhlükəsizliyini yalnız aqrar siyasətin deyil, milli iqtisadi təhlükəsizliyin də tərkib hissəsinə çevirir. Bubaxımdan kənd təsərrüfatında məhsuldarlığın artırılması, su resurslarından səmərəli istifadə, müasirtexnologiyaların tətbiqi və idxaldan asılılığın azaldılmasıhəm dövlət, həm də özəl sektor üçün uzunmüddətliinvestisiya istiqaməti kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Çıxışda maliyyə sabitliyi də investisiya mühitinin əsaselementlərindən biri kimi təqdim olunur. Xarici borcunÜDM-ə nisbətinin aşağı olması, valyuta ehtiyatlarınınxarici borcdan dəfələrlə çox olması və uzun müddətərzində manatın ABŞ dollarına qarşı məzənnəsinin 1,70 səviyyəsində qalması iqtisadi sabitlik kontekstində qeydedilən əsas göstəricilərdir. Bununla yanaşı, istəniləniqtisadi göstəricinin yalnız nominal səviyyəsi deyil, onunhansı fiskal, monetar və xarici ticarət şəraitindəformalaşması da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Forum çərçivəsində imzalanan sənədlərin coğrafiyası vəmövzuları da investisiya gündəliyinin genişliyini nümayişetdirir. Enerji sektorundan texnologiyaya, stratejitərəfdaşlıqdan istehsal və investisiya layihələrinə qədərmüxtəlif istiqamətləri əhatə edən sənədlər arasında“Oracle” ilə texnologiya əməkdaşlığı, “UFlex Group” iləbirgə müəssisə, “Carlsberg Group” ilə strateji tərəfdaşlıqvə investisiya çərçivə sazişi, Ələt Azad İqtisadi Zonasındainvestisiya müqaviləsi və digər sənədlər yer alıb.
Beləliklə, forumda səsləndirilən iqtisadi baxışın əsasmahiyyətini yalnız “daha çox investisiya cəlb etmək” anlayışı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Məsələinvestisiyanın strukturunun dəyişdirilməsi, enerji vənəqliyyat üstünlüklərinin yeni texnologiyalarlabirləşdirilməsi, insan kapitalının gücləndirilməsi vəAzərbaycanın regional iqtisadi əlaqələr sistemində əlavədəyər yaradan mərkəzlərdən birinə çevrilməsidir.
Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələ bundansonra kapitalın həcmini artırmaqla yanaşı, onuniqtisadiyyatın məhsuldarlığını, ixracın şaxələndirilməsini, texnoloji imkanları və insan kapitalını nə dərəcədəgücləndirəcəyidir. Əgər enerji, logistika, rəqəmsallaşma, mədənçilik, aqrar sektor və yüksək texnologiyalararasında qarşılıqlı tamamlayıcılıq yaradıla bilsə, investisiya siyasəti ayrı-ayrı layihələrin cəmindən dahageniş məzmun qazanaraq yeni iqtisadi inkişafekosisteminə çevrilə bilər.
II Azərbaycan Beynəlxalq İnvestisiya Forumunun əsasmesajlarından biri də məhz budur: Azərbaycanın növbətiinkişaf mərhələsi yalnız mövcud resurslardan istifadəetməklə deyil, həmin resursları yeni texnologiyalar, yeniinsan kapitalı və yeni iqtisadi bağlantılarla birləşdirməkləmüəyyənləşəcək. Bu baxımdan investisiya artıq sadəcəmaliyyə vəsaiti deyil, ölkənin gələcək iqtisadi strukturunuformalaşdıran strateji alət kimi çıxış edir.
Həcərxanım Vəliyeva,
YAP fəalı, Hacıqabul rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı
