Azərbaycanın iqtisadi inkişafında yeni mərhələnin mühüm xüsusiyyətlərindən biri ölkənin malik olduğu təbii resurslardan daha səmərəli və məqsədyönlü istifadə edilməsidir. Son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafı istiqamətində həyata keçirilən siyasət sənaye istehsalının genişləndirilməsini, yeni müəssisələrin yaradılmasını və ixrac imkanlarının artırılmasını ön plana çıxarıb. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə bağlı 2027-2030-cu illər üçün hazırlanmış Dövlət Proqramı da bu siyasətin yeni istiqamətlərindən biridir.
22 sentyabr 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin sədrliyi ilə keçirilən müşavirədə Dövlət Proqramının əsas məqsədləri və gözlənilən nəticələri təqdim olunub. Prezidentin çıxışında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin ölkə iqtisadiyyatı üçün perspektivli sahə olduğu vurğulanıb. Dövlət başçısı proqramın dörd il ərzində icra olunacağını və onun regionların sosial-iqtisadi inkişafı ilə bağlı gündəliyin də tərkib hissəsi olduğunu bildirib.
Bu proqramın mahiyyətində mühüm iqtisadi yanaşma dayanır: Azərbaycanın mineral ehtiyatlarının yalnız xammal kimi hasil edilməsi deyil, onların daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsi. Rəsmi təqdimatda proqramın əsas məqsədlərindən birinin məhz xammalın ölkə daxilində daha çox emal olunması və yüksək əlavə dəyərin yaradılması olduğu bildirilib. Bu yanaşma sənaye istehsalının müxtəlif mərhələlərinin ölkə daxilində formalaşdırılmasına imkan verə bilər.
Yeni proqram üçün nəzərdə tutulan investisiya həcmi 5,3 milyard manatdır. Bu sərmayənin müxtəlif maliyyə mənbələri hesabına formalaşdırılması planlaşdırılır. Dövlət büdcəsinin vəsaiti ilə yanaşı, dövlət müəssisələrinin və özəl sektorun maliyyə imkanlarından istifadə olunacaq. Proqram çərçivəsində ümumi investisiyanın təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələri hesabına cəlb edilməsi nəzərdə tutulur.
Bu göstəricilər sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsində özəl sektorun rolunun artırılmasının da nəzərdə tutulduğunu göstərir. Dövlətin tənzimləyici və dəstəkləyici rolu ilə yanaşı, şirkətlərin investisiya imkanlarının səfərbər edilməsi yeni istehsal güclərinin yaradılması üçün mühüm amil kimi təqdim olunur. Eyni zamanda, layihələrin uzunmüddətli maliyyələşdirilməsi və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi proqramın icrası baxımından mühüm məsələlərdən biri kimi qeyd edilib.
Sənayenin gələcək inkişafında qara və əlvan metallurgiyanın paralel şəkildə genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. “Daşkəsən” layihəsi çərçivəsində ildə 2 milyon ton isti briketləşdirilmiş dəmir istehsalı gücünün yaradılması planlaşdırılır. Bu layihənin təxminən 1,7 milyon ton həcmində ixrac potensialı formalaşdıracağı bildirilir. Digər tərəfdən, “Filizçay” yatağında mis, sink və qurğuşun resurslarının hasilata hazırlanması Azərbaycanın ixrac məhsullarının strukturunun genişlənməsinə imkan yarada bilər.
Azərbaycanın mineral ehtiyatları yeni sənaye və iqtisadi imkanların əsasına çevrilir
Metallurgiya sahəsində digər istiqamətlər də diqqət mərkəzindədir. Alüminium istehsalının xammal bazasının genişləndirilməsi, yeni ilkin alüminium müəssisəsinin yaradılması imkanlarının araşdırılması və “Zəylik” alunit yataqları ilə bağlı işlərin aparılması nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, “Dəmirli” yatağında əlavə mis ehtiyatlarının istifadəsi imkanlarının qiymətləndirilməsi planlaşdırılır.
Dövlət Proqramının mühüm istiqamətlərindən biri də geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsidir. Rəsmi təqdimatda ilkin axtarış və qiymətləndirmə mərhələsində 15 min kvadratkilometr ərazidə tədqiqatların davam etdirildiyi və bu işlərin 2027-ci ildə tamamlanmasının planlaşdırıldığı bildirilib. Yeni mineral ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi gələcəkdə sənaye layihələrinin xammal təminatının genişləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi də proqramın diqqət çəkən istiqamətlərindəndir. Bu ərazilərin iqtisadi potensialının araşdırılması yalnız dağ-mədən sənayesi baxımından deyil, həmin regionlarda yeni istehsal və məşğulluq imkanlarının formalaşdırılması baxımından da əhəmiyyətlidir. Regionların sosial-iqtisadi inkişafına dair dövlət proqramları ilə sənaye siyasətinin uzlaşdırılması yeni iqtisadi fəaliyyət sahələrinin yaranmasına şərait yarada bilər.
Sektorun inkişafı logistika və nəqliyyat sahələrinə də təsir göstərə biləcək istiqamətlərdən biridir. Mədənlərdən xammalın daşınması, emal müəssisələrinin fəaliyyəti, hazır məhsulların daxili və xarici bazarlara çatdırılması əlavə logistika imkanlarına ehtiyac yaradır. Bununla yanaşı, yerli podratçı və təchizatçı şirkətlərin fəaliyyət dairəsinin genişlənməsi də gözlənilən iqtisadi təsirlər sırasında göstərilir. Rəsmi təqdimatda ixtisaslı kadrlara tələbatın artacağı və texniki biliklərin inkişafına əlavə imkanların yaranacağı da qeyd olunub.
Sektorun ixrac imkanlarının artırılması proqramın əsas hədəflərindən biridir. Rəsmi göstəricilərə görə, 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sektorunun illik ixrac potensialının 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması nəzərdə tutulur. ÜDM-ə töhfənin isə 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata yüksəldilməsi hədəflənir.
Bu hədəflər Azərbaycanın ixrac strukturunda qeyri-neft sənayesinin payının genişləndirilməsi istiqamətində atılan addımlardan biri kimi qiymətləndirilə bilər. Bununla yanaşı, nəticələrin reallaşması yataqların iqtisadi səmərəliliyindən, investisiya layihələrinin vaxtında həyata keçirilməsindən, emal güclərinin yaradılmasından və dünya bazarlarındakı qiymət dəyişikliklərindən asılı olacaq.
23 sentyabr 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə 2027-2030-cu illər üçün Dövlət Proqramı təsdiqlənib. Sənədə əsasən, proqramın icrasına nəzarət və əlaqələndirmə Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub, monitorinq və qiymətləndirmənin isə İqtisadi İslahatların Təhlili və Kommunikasiya Mərkəzi tərəfindən həyata keçirilməsi nəzərdə tutulub.
Azərbaycanın qarşıdakı illərdə dağ-mədən və metallurgiya sahəsində əsas hədəfi mineral ehtiyatların iqtisadi dövriyyəyə daha geniş şəkildə cəlb olunması ilə yanaşı, həmin resursların ölkə daxilində emalını artırmaqdır. Bu istiqamət istehsal, investisiya, ixrac, məşğulluq və regionların iqtisadi fəallığı arasında yeni əlaqələrin yaranmasına şərait yarada bilər. 2027-2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı məhz bu məqsədləri bir sistem daxilində birləşdirərək Azərbaycan sənayesinin gələcək inkişafı üçün konkret istiqamətlər müəyyən edir.
Fidan Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının məsləhətçisi
