Azərbaycanın Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı müasir tarixində ən ağır mərhələlərdən biri 1990-cı illərin əvvəllərində yaşanan işğal və müharibə dövrüdür. Həmin illərdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü pozuldu, yaşayış məntəqələri işğal edildi, yüz minlərlə insan doğma yurdlarından didərgin düşdü və genişmiqyaslı humanitar böhran yarandı. Bu hadisələrin nəticələri uzun illər ərzində Azərbaycan cəmiyyətinin siyasi, sosial və mənəvi həyatına ciddi təsir göstərdi.
Münaqişənin yaranması və genişlənməsi ilə bağlı müxtəlif siyasi və tarixi yanaşmalar mövcud olsa da, beynəlxalq hüquqi sənədlər münaqişənin müəyyən mühüm aspektlərini aydın şəkildə sənədləşdirib. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrində hərbi əməliyyatların dayandırılmasını və Azərbaycanın işğal edilmiş ərazilərindən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edib. Məsələn, 822 saylı qətnamə Kəlbəcər rayonunun və digər yaxınlarda işğal edilmiş ərazilərin dərhal tərk edilməsini tələb edirdi.
Həmin ilin iyulunda qəbul edilmiş 853 saylı qətnamədə Ağdam rayonunun və digər ərazilərin ələ keçirilməsi pislənir, işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin dərhal və tam çıxarılması tələb olunurdu. Sənəddə tərəflərin danışıqları davam etdirməsinin vacibliyi də vurğulanırdı.
BMT Təhlükəsizlik Şurasının noyabr ayında qəbul etdiyi 884 saylı qətnamə isə Zəngilan rayonu və Horadiz şəhəri istiqamətində baş verən hadisələrdən sonra işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. Qətnamə eyni zamanda atəşkəsin möhkəmləndirilməsinə və danışıqların davam etdirilməsinə çağırırdı.
Bu sənədlər göstərir ki, Qarabağ münaqişəsinin beynəlxalq səviyyədə həlli üçün hüquqi və diplomatik çərçivə mövcud idi. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü məsələsi beynəlxalq təşkilatların sənədlərində öz əksini tapırdı. Buna baxmayaraq, uzun illər ərzində işğal faktı aradan qaldırılmadı.
Münaqişənin uzanması Azərbaycan əhalisinin həyatına ağır təsir göstərirdi. Öz evlərindən didərgin düşmüş ailələr illərlə müvəqqəti yaşayış məntəqələrində və müxtəlif bölgələrdə məskunlaşmağa məcbur oldular. Onların əsas arzusu doğma şəhər və kəndlərinə qayıtmaq idi. Bu qayıdış tələbi həm sosial, həm də humanitar baxımdan məsələnin əsas istiqamətlərindən birini təşkil edirdi.
Beynəlxalq vasitəçilik çərçivəsində uzun illər ərzində müxtəlif danışıqlar aparıldı. ATƏT-in Minsk Qrupu bu prosesdə əsas vasitəçilik mexanizmlərindən biri kimi fəaliyyət göstərirdi. 2007-ci ildə Minsk Qrupunun həmsədrləri tərəfindən Madrid prinsipləri kimi tanınan əsas prinsiplər təqdim edildi. Bu prinsiplər ətraf rayonların Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılmasını, Dağlıq Qarabağ üçün müvəqqəti status və təhlükəsizlik təminatlarını, məcburi köçkünlərin əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtmaq hüququnu və digər məsələləri nəzərdə tuturdu.
Bu məqam mühüm bir faktı göstərir: danışıqlar prosesində ətraf rayonların Azərbaycana qaytarılması məsələsi beynəlxalq vasitəçilərin təklif etdiyi həll elementlərindən biri kimi tanınırdı. Eyni zamanda yekun status, təhlükəsizlik, qayıdış və digər məsələlər vahid razılaşmanın tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilirdi.
2010-cu ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri və Azərbaycan və Ermənistan prezidentlərinin iştirakı ilə qəbul edilmiş birgə bəyanatda münaqişənin beynəlxalq hüquq, BMT Nizamnaməsi və Helsinki Yekun Aktının prinsipləri əsasında həllinin vacibliyi vurğulanmışdı. Sənəddə sülh yolu ilə nizamlanmanın region üçün sabitlik və təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyəti qeyd edilirdi.
Lakin danışıqların uzun müddət davam etməsinə baxmayaraq, işğal faktının aradan qaldırılması təmin edilmədi. ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri də müxtəlif illərdə tərəfləri danışıqları davam etdirməyə və mövcud prinsiplər əsasında siyasi həllə nail olmağa çağırırdılar. 2019-cu ildə həmsədrlər tərəfləri gərginliyi azaltmağa, danışıqlar üçün əlverişli mühit yaratmağa və sülh prosesini irəlilətməyə çağırmışdılar.
Azərbaycan üçün əsas problem ondan ibarət idi ki, uzunmüddətli danışıqlar prosesi ərazilərin faktiki işğal vəziyyətini dəyişmirdi. Məcburi köçkünlər öz evlərinə qayıda bilmirdi, işğal altında olan yaşayış məntəqələri isə normal sosial və iqtisadi inkişafdan kənarda qalırdı.
Bu vəziyyət 2020-ci ildə baş verən müharibə ilə yeni mərhələyə keçdi. Sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan Ordusu bir sıra əraziləri nəzarətə götürdü. 44 gün davam edən müharibədən sonra 10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması və bir sıra ərazilərin Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu.
Müharibə nəticəsində Azərbaycan cəmiyyəti böyük itkilərlə üzləşdi. Hərbi qulluqçular həyatını itirdi, mülki şəxslər arasında da itkilər oldu. Döyüşlərdə yaralanan hərbçilərin müalicəsi və reabilitasiyası sonrakı dövrdə dövlət və cəmiyyət qarşısında mühüm məsələlərdən birinə çevrildi.
Müharibənin nəticələri yalnız hərbi xəritənin dəyişməsi ilə məhdudlaşmadı. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa işlərinin başlanması Azərbaycanın qarşısında yeni mərhələ açdı. Uzun illər dağıntılar altında qalmış şəhər və kəndlərin yenidən qurulması, yolların və kommunal infrastrukturun yaradılması, əhalinin qayıdışı üçün şəraitin hazırlanması əsas istiqamətlərdən birinə çevrildi.
Qarabağda həyata keçirilən quruculuq prosesi keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışı ilə birbaşa bağlıdır. İnsanların öz evlərinə dönməsi uzun illər ərzində gözlənilən qayıdış prosesinin reallaşması deməkdir. Bu proses həm də işğal nəticəsində yaranmış sosial problemlərin aradan qaldırılmasına yönəlir.
Bütün bu hadisələr göstərir ki, münaqişənin uzun müddət həll olunmadan qalması ciddi humanitar və siyasi nəticələr doğurdu. İşğal faktının aradan qaldırılmaması bölgədə davamlı sülhün formalaşmasına mane olan əsas məsələlərdən biri idi.
Azərbaycanın mövqeyinin mühüm hissəsi ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq hüququn prinsiplərinin qorunmasına əsaslanırdı. ATƏT-in Minsk Qrupunun sənədlərində də ərazi bütövlüyü, güc tətbiqindən imtina və xalqların hüquqları ilə bağlı prinsiplər nizamlanmanın əsas elementləri sırasında göstərilirdi.
Bu tarixdən dərs çıxararkən yalnız müharibənin özünə deyil, müharibəyə gətirib çıxaran uzunmüddətli proseslərə də diqqət yetirmək lazımdır. Ərazilərin işğalı, insanların köçkün vəziyyətinə düşməsi, diplomatik danışıqların nəticəsiz qalması və təhlükəsizlik problemlərinin davam etməsi qarşıdurmanın dərinləşməsinə şərait yaradan amillər kimi tarixdə öz izini qoydu.
Bu gün regionda yeni reallıqlar formalaşıb. Azərbaycanın nəzarətinə keçmiş ərazilərdə bərpa işləri aparılır, yaşayış məntəqələri yenidən qurulur və insanların qayıdışı həyata keçirilir. Eyni zamanda regionda uzunmüddətli sülhün təmin edilməsi üçün diplomatik səylərin davam etdirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qarabağ münaqişəsinin tarixi göstərir ki, hərbi qarşıdurmaların uzun müddət davam etməsi cəmiyyətlər üçün ağır nəticələr yaradır. Ən böyük zərəri isə insanlar çəkir. Evlərindən ayrı düşən ailələr, həyatını itirən hərbçilər, yaralanan insanlar və dağıdılmış yaşayış məntəqələri münaqişənin real nəticələrini göstərir.
Azərbaycanın bugünkü əsas vəzifələrindən biri əldə olunmuş yeni reallıqlar fonunda regionda sabitliyin və davamlı sülhün möhkəmləndirilməsidir. Bu məqsəd qarşılıqlı tanınma, suverenliyə hörmət, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq hüququn prinsiplərinə əsaslanan münasibətlərin inkişafını tələb edir.
Qarabağ münaqişəsinin tarixini araşdırarkən sənədləşdirilmiş faktlara, beynəlxalq təşkilatların qərarlarına və danışıqlar prosesinin materiallarına müraciət etmək xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Belə yanaşma hadisələrin emosional deyil, tarixi və hüquqi aspektlərinin daha aydın başa düşülməsinə imkan verir.
Uzun illər davam edən işğalın yaratdığı nəticələr Azərbaycanın müasir tarixində mühüm iz qoyub. Bu gün həmin ərazilərdə quruculuq işlərinin aparılması isə yeni mərhələnin başlanğıcını göstərir. Tarixin bu səhifələri gələcək nəsillərə çatdırılarkən həm insan itkiləri, həm də sülhün və təhlükəsizliyin əhəmiyyəti unudulmamalıdır.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
