Azərbaycanın müasir tarixində 2020-ci il xüsusimərhələ kimi yadda qalıb. Həmin ilə qədərAzərbaycan-Ermənistan münaqişəsi uzun müddətregionun əsas təhlükəsizlik problemlərindən biri olaraqqalırdı. Müxtəlif diplomatik təşəbbüslərə və danışıqlarproseslərinə baxmayaraq, münaqişənin siyasi həlli baştutmamışdı. Cəmiyyət isə davam edən qeyri-müəyyənliyin aradan qalxmasını və Azərbaycanınbeynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazi bütövlüyününtəmin edilməsini gözləyirdi.
Azərbaycan xalqının sülhə münasibəti tarixən onunmilli-mədəni dəyərləri ilə sıx bağlı olub. Ölkə müxtəlifxalqların və dini icmaların birgə yaşadığı məkan kimitanınır. Buna görə də hərbi qarşıdurmanıngenişlənməsi Azərbaycan cəmiyyəti üçün arzuolunanistiqamət deyildi. Dövlətin əsas məqsədlərindən birimünaqişənin siyasi və diplomatik yollarla həllinə nailolmaq idi.
Lakin 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində başverən hadisələr regiondakı təhlükəsizlik vəziyyətiniyenidən gündəmə gətirdi. BMT-nin Baş katibinin 13 iyul tarixli bəyanatında sərhəddə ağır silahlardanistifadə edilməsindən narahatlıq ifadə olunmuş vətərəflərə dərhal atəşi dayandırmaq çağırışı edilmişdi.
Azərbaycanın BMT-yə təqdim etdiyi sənədlərə əsasən, iyulun 12-də Tovuz istiqamətində döyüşlər başlayıb, Azərbaycan hərbçiləri və mülki şəxslər arasında itkilərqeydə alınıb, bəzi yaşayış məntəqələri və mülkiinfrastruktura ziyan dəyib. Azərbaycan tərəfi buhadisəni dövlət sərhədində baş vermiş silahlı təxribatkimi qiymətləndirib.
Tovuz hadisələrinin başqa bir mühüm xüsusiyyətionların məhz dövlət sərhədində baş verməsi idi. Qarabağ münaqişəsi ilə bağlı təmas xəttindəkigərginlikdən fərqli olaraq, burada Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin müxtəlif istiqamətlərindətəhlükəsizlik məsələsi ön plana çıxmışdı. BMT də özbəyanatında hadisələrin beynəlxalq sərhəddə başverdiyini qeyd etmiş və eskalasiyanındayandırılmasının vacibliyini vurğulamışdı.
İyul hadisələrindən sonra bölgədə vəziyyətinsabitləşməsi tam təmin edilmədi. Avqust ayında daAzərbaycan tərəfindən BMT-yə hərbi insident vəatəşkəs pozuntuları barədə sənədlər təqdim olunmuşdu. Bu sənədlər Azərbaycan tərəfinin hadisələrə dairmövqeyini əks etdirir və həmin dövrdə hərbigərginliyin davam etdiyini göstərir.
Sentyabrın 27-də isə vəziyyət daha genişmiqyaslıqarşıdurmaya çevrildi. BMT həmin gün Qarabağmünaqişəsi zonasında döyüşlərin yenidənbaşlamasından ciddi narahatlığını açıqladı və hər ikitərəfi dərhal hərbi əməliyyatları dayandırmağa çağırdı. Baş katib António Guterres mülki əhalinin itkilərindənnarahatlığını ifadə edərək tərəfləri danışıqlaraqayıtmağa çağırdı.
Həmin gün Azərbaycan və Ermənistan BMT-yə ayrıcamüraciətlər göndərərək hadisələrin başlanmasına dairbir-birindən fərqli mövqelər təqdim etdilər. Azərbaycanın məktubunda Azərbaycan mövqelərinə vəyaşayış məntəqələrinə atəş açıldığı bildirilirdi. Ermənistanın məktubunda isə hadisələrə dair başqaiddialar irəli sürülmüşdü. Bu sənədlərin mövcudluğu27 sentyabr hadisələrinin tərəflər tərəfindən fərqlişəkildə izah edildiyini göstərir.
Bununla belə, hadisələrin nəticələri region üçün ağıroldu. Döyüşlər zamanı hərbçilər və mülki şəxslərhəyatını itirdi, yaşayış məntəqələri və infrastrukturaziyan dəydi. BMT sonrakı bəyanatlarında da mülkiəhalinin qorunmasının beynəlxalq humanitar hüquqbaxımından tərəflərin öhdəliyi olduğunu xüsusivurğulayırdı.
Azərbaycan cəmiyyətində 2020-ci ilin müharibəsi uzunillər davam edən münaqişənin artıq əvvəlki vəziyyətdədavam etdirilməsinin mümkün olmadığı düşüncəsinidaha da gücləndirdi. “Səbir kasasının dolması” ifadəsidə bu ictimai hissin təsviri kimi işlədilir. İnsanlar uzunmüddət doğma torpaqlarına qayıtmaq, məcburiköçkünlük probleminin aradan qalxması və ölkəninərazi bütövlüyünün bərpa olunması ilə bağlı gözləntiləriçində yaşamışdılar.
Müharibənin gedişində hərbi-siyasi vəziyyət dəyişdi və10 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycan, Ermənistan vəRusiya liderlərinin imzaladığı bəyanatla hərbiəməliyyatların dayandırılması barədə razılaşma əldəedildi. Sonrakı illərdə bölgədə yeni siyasi reallıqlaryarandı və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərininnormallaşdırılması məsələsi regional gündəmin əsasistiqamətlərindən birinə çevrildi.
2020-ci ilin hadisələrini yalnız hərbi qarşıdurmaprizmasından qiymətləndirmək kifayət deyil. Bu dövrhəm də uzunmüddətli münaqişələrin yaratdığıhumanitar və siyasi problemlərin necə dərinləşəbildiyini göstərən nümunədir. Sülh prosesinin nəticəverməsi üçün tərəflərin qarşılıqlı təhlükəsizliknarahatlıqlarının nəzərə alınması, beynəlxalq hüququnprinsiplərinə hörmət və siyasi dialoqun davametdirilməsi vacibdir.
Bu baxımdan 2020-ci il Azərbaycan tarixində yalnızmüharibə ili kimi deyil, uzun illər davam edənmünaqişənin gedişatını dəyişən mühüm mərhələ kimidə yadda qalıb. Həmin dövrün təcrübəsi göstərir ki, bölgədə dayanıqlı gələcəyin qurulması üçünqarşıdurma məntiqindən uzaqlaşmaq, sülhmexanizmlərini gücləndirmək və xalqların təhlükəsizşəraitdə yaşamasına imkan verən münasibətlər sistemiformalaşdırmaq mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Pərvanə Əliyeva?
YAP Xətai rayon təşkilatı fəal
