Azərbaycanın malik olduğu zəngin təbii ehtiyatlar ölkənin iqtisadi potensialının mühüm hissəsini təşkil edir. Neft və qazla yanaşı, qızıl, mis, molibden, dəmir filizi və digər metal yataqları da milli iqtisadiyyatın gələcək inkişafı baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır. Bu resursların müasir texnologiyalar əsasında öyrənilməsi, hasilata cəlb edilməsi və emal sənayesinin inkişafı Azərbaycanın qeyri-neft sektorunun genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır.
Son illərdə ölkəmizdə iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi istiqamətində həyata keçirilən siyasət sənayenin müxtəlif sahələrinin inkişafına yeni yanaşmalar formalaşdırıb. Bu baxımdan dağ-mədən sənayesinin inkişafı xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Prezident İlham Əliyevin 22 sentyabr 2026-cı ildə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər də Azərbaycanın bu sahədə mövcud potensialının geniş miqyasda araşdırılmasına və iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsinə diqqət yetirildiyini göstərir. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Azərbaycanın qızıl, mis və molibden yataqları arasında uzun illər ərzində müxtəlif səbəblərdən tam şəkildə tədqiq edilməmiş perspektivli sahələr mövcuddur. Dövlət başçısı çıxışında qeyd edib ki, sovet dövründə müəyyən kəşfiyyat işləri aparılsa da, həmin mərhələdə Azərbaycanın bu sahədə potensialı lazımi səviyyədə prioritet hesab edilməyib. Nəticədə bir sıra perspektivli yataqların geoloji kəşfiyyatı bu günədək tam başa çatdırılmayıb. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Məhz bu məqam Azərbaycanın qarşısında mühüm vəzifələrdən birini müəyyənləşdirir: mövcud yataqların ehtiyatlarının müasir geoloji üsullarla yenidən qiymətləndirilməsi və ölkənin mineral resurs bazasının genişləndirilməsi. Çünki əvvəlki dövrlərdə əldə edilmiş məlumatların bu gün yeni texnologiyaların imkanları ilə yenidən təhlil edilməsi daha dəqiq nəticələrin əldə olunmasına şərait yarada bilər.
Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş əraziləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan rayonlarında yerləşən qızıl, mis və molibden yataqlarının istismara hazırlanması dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirilib. Prezident İlham Əliyev müşavirədə Ağdərə rayonunda artıq işlərin başladığını, Kəlbəcər və Zəngilanda da mövcud yataqlar üzrə işlərin başlanmasının nəzərdə tutulduğunu bildirib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin mineral resurslarının araşdırılması yalnız sənaye baxımından deyil, həmin ərazilərin sosial-iqtisadi inkişafı baxımından da əhəmiyyətlidir. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, məşğulluq imkanlarının genişləndirilməsi, infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi və iqtisadi fəallığın artırılması həmin ərazilərin reinteqrasiyası prosesinə də töhfə verə bilər.
Bununla yanaşı, mövcud yataqların istismara verilməsi ilə yanaşı, yeni mineral ehtiyatların aşkar edilməsi də qarşıda duran əsas vəzifələrdəndir. Müasir geoloji kəşfiyyat metodlarının tətbiqi Azərbaycanın hələ tam öyrənilməmiş ərazilərində yeni perspektivlərin müəyyənləşdirilməsinə imkan verir. Bu istiqamətdə aparılan araşdırmalar ölkənin mineral resurs potensialının daha dəqiq xəritəsinin hazırlanmasına xidmət edir.
Hazırda “AzerGold” tərəfindən mineral resurs bazasının genişləndirilməsi məqsədilə müxtəlif mərhələləri əhatə edən işlər aparılır. İlkin axtarış-qiymətləndirmə mərhələsində dövlət büdcəsi hesabına 15 min kvadratkilometr ərazidə tədqiqatların aparılması nəzərdə tutulur. İşlərin 2027-ci ildə tamamlanması və nəticədə işğaldan azad edilmiş ərazilər də daxil olmaqla, Azərbaycanın mineral resurs potensialının xəritəsinin hazırlanması planlaşdırılır. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu işlərin əhəmiyyətini yalnız yeni yataqların aşkar olunması ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Geoloji məlumat bazasının yenilənməsi ölkənin sənaye siyasətinin uzunmüddətli planlaşdırılması üçün də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Hansı ərazilərdə hansı resursların mövcudluğunun daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi gələcək investisiya layihələrinin istiqamətləndirilməsi və istehsal zəncirlərinin düzgün qurulması baxımından əsas amillərdən biridir.
Axtarış-qiymətləndirmə mərhələsində hazırda 10 perspektivli qızıl-mis sahəsi üzrə işlərin davam etdirildiyi və bu mərhələnin 2027-ci ildə yekunlaşdırılmasının planlaşdırıldığı bildirilib. İlkin kəşfiyyat mərhələsində isə beş yataq üzrə iqtisadi cəhətdən səmərəli ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi istiqamətində iş aparılır. Naxçıvanda “Göydağ” və “Başkənd” mis-qızıl yataqları, Balakəndə “Mazımçay” mis yatağı üzrə ümumilikdə təxminən 1,5 milyon qızıl ekvivalenti unsiya ilkin resurs müəyyən edilib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Naxçıvan Muxtar Respublikası da Azərbaycanın gələcək mineral resurs siyasətində mühüm istiqamətlərdən biri kimi diqqətdə saxlanılır. Prezident İlham Əliyev çıxışında bu ərazidə keçmişdə geoloji kəşfiyyat işlərinin lazımi səviyyədə aparılmadığını və potensialın öyrənilməsi üçün yeni tədqiqatların həyata keçirilməsinin nəzərdə tutulduğunu bildirib. Bu məqsədlə Naxçıvanda ilkin axtarış-qiymətləndirmə işlərinin aparılması planlaşdırılır. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Müasir texnologiyaların tətbiqi bu prosesin mühüm tərkib hissəsidir. Geoloji kəşfiyyatda yeni metodlardan istifadə etməklə ərazilərin daha geniş miqyasda və daha dəqiq öyrənilməsi mümkündür. “AzerGold”un fəaliyyətində hiperspektral və aeroelektral-maqnetik tədqiqat metodlarından istifadə olunması yeni perspektivli sahələrin müəyyənləşdirilməsinə və resursların aşkarlanmasına imkan yaradır. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi həm dövlət, həm də özəl sektorun imkanlarının səfərbər edilməsini nəzərdə tutur. Dövlət şirkətləri ilə yanaşı, özəl və xarici investorların da bu sahəyə cəlb olunması yeni layihələrin maliyyələşdirilməsi və texnoloji imkanların artırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Dövlət Proqramında da sahənin özəl sektor üçün açıq olması və mövcud müqavilələrin icrası nəzərdə tutulur. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Dağ-mədən sektorunun xüsusiyyətlərindən biri bu sahənin yüksək kapital qoyuluşu tələb etməsidir. Geoloji kəşfiyyatdan hasilata, daha sonra zənginləşdirmə və emala qədər uzanan proses uzunmüddətli və kompleks fəaliyyət tələb edir. Buna görə də yeni yataqların aşkar edilməsi ilə yanaşı, həmin ehtiyatların iqtisadi baxımdan səmərəli şəkildə istehsala cəlb edilməsi üçün bütün zəruri infrastrukturun yaradılması vacibdir.
Bu istiqamətdə əsas məsələlərdən biri xammalın yalnız hasil edilərək xarici bazarlara çıxarılmamasıdır. Azərbaycanın yeni sənaye siyasətində əsas məqsədlərdən biri təbii ehtiyatların ölkə daxilində daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsullara çevrilməsidir. Prezident İlham Əliyev də çıxışında əhəmiyyətli yeni qızıl, mis və molibden yataqları aşkarlandığı halda bütün zənginləşdirmə və emal zəncirinin yaradılmasının vacibliyini vurğulayıb. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu yanaşma mineral resursların iqtisadi əhəmiyyətini daha da artırır. Filizin çıxarılması ilə başlayan istehsal prosesinin zənginləşdirmə, emal və hazır məhsul mərhələlərinə qədər genişləndirilməsi yeni sənaye müəssisələrinin yaradılmasına, ixtisaslı kadrların hazırlanmasına və əlavə dəyərin ölkə daxilində formalaşmasına imkan verir.
Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı da bu baxımdan xüsusi diqqət çəkən layihələrdəndir. Müşavirədə bildirildiyi kimi, “AzerGold” tərəfindən yatağın istismara hazırlanması ilə bağlı işlər davam etdirilir. Texniki-iqtisadi əsaslandırmanın hazırlanması və yekun investisiya qərarının qəbul edilməsi növbəti mərhələlər kimi müəyyənləşdirilib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Geoloji kəşfiyyat və yeni yataqların istismara hazırlanması eyni zamanda regionların inkişafına da təsir göstərə bilər. Sənaye müəssisələrinin yaradılması nəqliyyat və logistika imkanlarının genişləndirilməsini, enerji və digər infrastrukturun inkişafını zəruri edir. Bununla paralel olaraq yeni iş yerlərinin yaranması regionlarda iqtisadi fəallığın artmasına şərait yarada bilər.
Dövlət Proqramında dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilə bağlı konkret mexanizmlərin müəyyənləşdirilməsi bu sahədə fəaliyyətin sistemli şəkildə aparılmasına imkan verəcək. 23 sentyabr 2026-cı ildə Dövlət Proqramı Prezidentin Sərəncamı ilə təsdiq edilib. Sənədə əsasən, proqram üzrə tədbirlərin əlaqələndirilməsi və icrasına nəzarət Nazirlər Kabinetinə həvalə olunub, monitorinq və qiymətləndirmənin həyata keçirilməsi də müəyyənləşdirilib. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Bu sənəd ölkənin mineral resurs potensialının daha geniş miqyasda araşdırılması üçün institusional çərçivə yaradır. Eyni zamanda, maliyyələşmə məsələlərinin dövlət büdcəsi və dövlət investisiya proqramlarının hazırlanması prosesində nəzərə alınması proqramın həyata keçirilməsi üçün maliyyə mexanizmlərinin formalaşdırılmasını təmin edir. (Azərbaycan Prezidentinin Rəsmi Səhifəsi)
Azərbaycanın yeraltı sərvətlərinin öyrənilməsi qarşıdakı illərdə sənaye siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olacaq. Qızıl, mis və molibden yataqları üzrə aparılacaq kəşfiyyat işləri yalnız mövcud ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi ilə yekunlaşmır. Bu proses yeni yataqların aşkarlanması, mineral resurs bazasının genişləndirilməsi və gələcək sənaye layihələri üçün möhkəm zəmin yaradılması baxımından əhəmiyyət daşıyır.
Əldə olunan nəticələr göstərir ki, Azərbaycanın mineral resurs potensialının mühüm hissəsi hələ tam şəkildə öyrənilməyib. Müasir texnologiyaların tətbiqi, yeni geoloji tədqiqatların aparılması və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi bu potensialın daha dolğun qiymətləndirilməsinə şərait yarada bilər.
Beləliklə, geoloji kəşfiyyat qarşıdakı dövr üçün sadəcə bir tədqiqat istiqaməti deyil, Azərbaycanın sənaye gələcəyinin formalaşdırılmasında mühüm mərhələdir. Yeraltı sərvətlərin elmi əsaslarla öyrənilməsi, ehtiyatların dəqiq qiymətləndirilməsi və onların ölkə daxilində emal zəncirinə inteqrasiyası iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi prosesini dəstəkləyən amillər sırasında olacaq.
Azərbaycanın qızıl, mis və molibden yataqları üzrə qarşıda duran əsas məqsəd mövcud potensialı dəqiq müəyyənləşdirmək və onu müasir sənaye imkanları ilə əlaqələndirməkdir. Dövlət Proqramının yaratdığı yeni mexanizmlər, geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi və müasir texnologiyaların tətbiqi bu istiqamətdə növbəti mərhələnin əsasını təşkil edir.
Nəticə etibarilə, bu gün geoloji kəşfiyyatını gözləyən perspektivli yataqlar gələcəkdə yeni istehsal sahələrinin, yeni iqtisadi əlaqələrin və yeni sənaye imkanlarının yaranmasına zəmin yarada bilər. Azərbaycanın mineral resurslarının sistemli şəkildə araşdırılması və səmərəli istifadəsi ölkənin qeyri-neft sənayesinin inkişafında mühüm istiqamətlərdən birinə çevrilir.
Günay Qənizadə,
Xəzər rayonunun gənc fəalı,
Milli Aviasiya Akademiyasının 3-cü kurs tələbəsi
