Xalqların bir-birinə yaxınlığını yalnız siyasi münasibətlər və iqtisadi əlaqələrlə ölçmək mümkün deyil. Dövlətlər arasında formalaşan münasibətlərin dərinliyini müəyyən edən mühüm amillərdən biri də onların mənəvi və mədəni irsə münasibətidir. Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı əlaqələr bu baxımdan xüsusi məna daşıyır. İki xalqı birləşdirən ortaq tarixi köklər, ədəbi-mədəni yaxınlıq və qarşılıqlı hörmət əsrlər boyunca müxtəlif formalarda özünü göstərib. Bu bağlılığın müasir dövrdəki rəmzlərindən biri Bakıda böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin, Daşkənddə isə Azərbaycanın dahi şairi Nizami Gəncəvinin abidələrinin ucaldılmasıdır.
Bu abidələrə sadəcə monumental sənət nümunəsi kimi baxmaq onların daşıdığı mənanı məhdudlaşdırardı. Bakı və Daşkəndin şəhər məkanında Azərbaycan və Özbəkistan ədəbiyyatının iki böyük nümayəndəsinin abidələrinin yer alması xalqların bir-birinin mədəni irsinə verdiyi yüksək qiymətin ifadəsidir. Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai müxtəlif dövrlərdə yaşasalar da, onların yaradıcılığında insan, ədalət, elm, mənəviyyat və kamillik kimi ümumbəşəri mövzular mühüm yer tutur.
Nizami Gəncəvi XII əsr Azərbaycan ədəbiyyatının və bütövlükdə Şərq klassik poeziyasının ən böyük nümayəndələrindən biridir. Gəncə şəhərində yaşayıb-yaradan şairin yaradıcılığı əsrlər boyu müxtəlif xalqların ədəbiyyatına təsir göstərib. Onun “Xəmsə”si Şərq ədəbi düşüncəsinin inkişafında mühüm mərhələ yaradıb. Nizaminin əsərlərində insanın mənəvi kamilliyi, ədalətli cəmiyyət ideyası, elm və biliyin əhəmiyyəti, sevgi və sədaqət kimi mövzular geniş şəkildə əks olunub.
Əlişir Nəvai isə XV əsrdə Mərkəzi Asiyanın ədəbi və ictimai-mədəni həyatında mühüm iz qoymuş böyük şair, mütəfəkkir və dövlət xadimi kimi tanınır. O, türkcənin ədəbi dil kimi inkişafında mühüm rol oynayıb və öz yaradıcılığı ilə türk ədəbiyyatının zənginləşməsinə böyük töhfə verib. Nəvainin yaradıcılığı yalnız Özbəkistan ədəbiyyatı üçün deyil, bütün türk dünyasının mədəni irsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Nizami və Nəvai yaradıcılığını birləşdirən əsas cəhətlərdən biri onların insan və cəmiyyət haqqında düşüncələrinin genişliyidir. Hər iki sənətkarın əsərlərində insanın mənəvi keyfiyyətləri, ağıl və biliyin üstünlüyü, ədalətin qorunması və xeyirxahlığın təşviqi kimi ideyalar mühüm yer tutur. Buna görə onların irsi müəyyən bir dövrün və ya yalnız bir xalqın mədəni sərvəti ilə məhdudlaşmır.
Bakıda Nəvainin abidəsinin ucaldılması Azərbaycanın özbək xalqının böyük şairinə münasibətinin göstəricisidir. Eyni zamanda Daşkənddə Nizami Gəncəvinin abidəsinin olması Özbəkistanda Azərbaycan ədəbiyyatına və onun dahi nümayəndəsinə verilən qiyməti nümayiş etdirir. Bu iki abidə bir-birindən uzaqda yerləşən iki şəhəri mənəvi baxımdan birləşdirən simvollara çevrilir.
Şəhərlərin mərkəzi məkanlarında belə abidələrin yerləşdirilməsi mədəni yaddaşın qorunması baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Gənc nəsil gündəlik həyatında bu şəxsiyyətlərin adları və abidələri ilə qarşılaşır, onların yaradıcılığı haqqında maraqlanmaq üçün əlavə stimul əldə edir. Beləliklə, monumental irs tarix və ədəbiyyatın yalnız kitab səhifələrində deyil, şəhər həyatında da yaşadılmasına imkan verir.
Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı səviyyəsi bu mədəni yaxınlığın siyasi və iqtisadi əlaqələrlə də tamamlandığını göstərir. Dövlət başçıları arasında qarşılıqlı səfərlər və yüksək səviyyəli görüşlər ikitərəfli münasibətlərin inkişafına mühüm təkan verib. Ölkələr arasında strateji tərəfdaşlıq və müttəfiqlik istiqamətində qəbul olunan sənədlər əlaqələrin institusional əsaslarını daha da gücləndirib.
Lakin siyasi sənədlər və iqtisadi layihələr qədər xalqların bir-birinə münasibəti də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Nizami və Nəvai kimi şəxsiyyətlərin irsinə qarşılıqlı ehtiram iki ölkə arasında münasibətlərin cəmiyyətlər səviyyəsində də dərin köklərə malik olduğunu göstərir. Mədəniyyət burada diplomatiyanın tamamlayıcısı kimi çıxış edir.
Ədəbiyyat xalqlar arasında anlaşmanın ən güclü vasitələrindən biridir. Bir xalqın böyük şairini digər xalqın öz mənəvi sərvəti kimi qəbul etməsi qarşılıqlı hörmətin yüksək səviyyəsini göstərir. Nəvainin Azərbaycanda, Nizaminin isə Özbəkistanda geniş tanınması və öyrənilməsi buna nümunədir.
Bu qarşılıqlı maraq tərcümə fəaliyyəti üçün də geniş imkanlar yaradır. Nizaminin əsərlərinin özbək dilinə, Nəvainin yaradıcılığının Azərbaycan dilinə tərcüməsi oxucuların klassik irslə birbaşa tanışlığına imkan verir. Tərcümə yalnız sözlərin bir dildən digərinə keçirilməsi deyil, həm də mədəniyyətlər arasında düşüncə və dünyagörüşü mübadiləsidir.
Bu sahədə müasir texnologiyaların imkanlarından da istifadə etmək mümkündür. Nizami və Nəvai irsinə həsr olunan elektron kitabxanaların yaradılması, əsərlərin rəqəmsallaşdırılması, audio kitabların hazırlanması və gənclər üçün onlayn təhsil proqramlarının təşkili klassik ədəbiyyatın daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına şərait yarada bilər.
Xüsusilə gənclərin bu prosesə cəlb olunması vacibdir. Gənc nəsil klassik ədəbiyyatı yalnız tarixi irs kimi deyil, müasir düşüncə ilə əlaqələndirilmiş şəkildə öyrənməlidir. Nizaminin ədalət və insanlıq haqqında fikirləri, Nəvainin dil və mənəviyyat məsələlərinə münasibəti bu gün də müxtəlif elmi və ictimai müzakirələr üçün mövzu ola bilər.
Universitetlər arasında əməkdaşlıq bu baxımdan geniş imkanlar yaradır. Azərbaycan və Özbəkistanın ali təhsil müəssisələrində Nizami və Nəvai yaradıcılığına həsr olunmuş elmi konfransların keçirilməsi, tələbə mübadilələrinin təşkili və birgə tədqiqat layihələrinin hazırlanması iki ölkənin gənc alimləri arasında əlaqələrin inkişafına kömək edə bilər.
Ədəbiyyatşünaslıq sahəsində birgə araşdırmalar da mühüm nəticələr verə bilər. Nizami və Nəvainin əsərlərindəki mövzuların müqayisəli şəkildə öyrənilməsi, onların yaradıcılığında türk və Şərq ədəbi ənənələrinin araşdırılması, əsərlərin müxtəlif dillərə təsirinin tədqiq olunması yeni elmi nəticələrin əldə edilməsinə imkan yaradır.
Bu istiqamətdə ədəbi festivalların və yaradıcılıq günlərinin keçirilməsi də faydalı ola bilər. Azərbaycanlı və özbək yazıçıların, şairlərin, tərcüməçilərin və ədəbiyyatşünasların iştirakı ilə keçirilən tədbirlər iki ölkənin müasir ədəbi prosesləri haqqında qarşılıqlı məlumatlılığı artırır.
Nizami və Nəvai irsinin qorunması mədəni diplomatiyanın mühüm istiqamətlərindən biri kimi də nəzərdən keçirilə bilər. Mədəni diplomatiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri xalqlar arasında qarşılıqlı maraq və etimad yaratmasıdır. Böyük sənətkarların irsi bu məqsəd üçün təbii və zəngin imkanlar təqdim edir.
Bakıda Nəvainin, Daşkənddə isə Nizaminin abidəsinin olması məhz belə bir mədəni dialoqun canlı nümunəsidir. Bir şəhərdə digər xalqın böyük şəxsiyyətinin abidəsinin ucaldılması həmin xalqın tarixi və mədəniyyətinə hörmətin ifadəsidir. Bu, eyni zamanda şəhər sakinləri və turistlər üçün həmin şəxsiyyət haqqında məlumat almaq üçün vizual yaddaş məkanı yaradır.
Azərbaycan və Özbəkistanın mədəni əlaqələri yalnız Nizami və Nəvai ilə məhdudlaşmır. Hər iki xalqın musiqi, folklor, teatr, kino, memarlıq və dekorativ sənət sahəsində zəngin irsi mövcuddur. Bu sahələr üzrə qarşılıqlı tədbirlərin keçirilməsi xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına imkan verir.
Mədəni əlaqələrin inkişafında televiziya və kino layihələri də mühüm rol oynaya bilər. Nizami və Nəvainin həyat və yaradıcılığına həsr olunan birgə sənədli filmlər hazırlanması, onların əsərləri əsasında yeni ekran əsərlərinin yaradılması klassik irsin müasir auditoriyaya çatdırılması üçün maraqlı imkanlar açır.
Kitab sərgiləri də bu prosesin mühüm elementlərindəndir. Bakı və Daşkənddə qarşılıqlı şəkildə Azərbaycan və özbək ədəbiyyatına həsr olunmuş sərgilərin keçirilməsi oxucuların digər ölkənin ədəbi irsi ilə tanışlığına şərait yaradır. Nizami və Nəvai irsinin belə tədbirlərdə xüsusi təqdim olunması onların iki xalq arasında mənəvi əlaqələrin rəmzi olduğunu bir daha göstərir.
Bu münasibətlərin daha da dərinləşməsi üçün şəhərlər arasında mədəni əməkdaşlıq proqramlarının hazırlanması da mümkündür. Bakı və Daşkənd kimi iki paytaxt arasında ədəbi-mədəni layihələrin artırılması şəhər diplomatiyasının inkişafına töhfə verə bilər. Abidələr isə belə əməkdaşlığın simvolik mərkəzlərindən birinə çevrilə bilər.
Nizami və Nəvai irsinin öyrənilməsi eyni zamanda türk dünyasının ümumi mədəni xəzinəsinə daha geniş baxış formalaşdırır. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində yaşamış böyük şəxsiyyətlərin əsərlərinin qarşılıqlı şəkildə öyrənilməsi xalqlar arasında tarixi və mədəni bağların daha dərindən dərk olunmasına kömək edir.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ortaq mədəni irs fərqlilikləri aradan qaldırmaq deyil, müxtəlif xalqların özünəməxsusluğunu qorumaqla onları yaxınlaşdırmaq imkanına malikdir. Azərbaycan və Özbəkistan öz milli mədəniyyətlərini qoruyaraq ortaq irsin müxtəlif elementlərini birgə təqdim edə bilərlər.
Nizami və Nəvainin yaradıcılığında elm və təhsilə verilən yüksək qiymət də müasir dövr üçün mühüm mesajlar daşıyır. Hər iki sənətkarın əsərlərində insanın inkişafında biliyin və düşüncənin əhəmiyyəti xüsusi yer tutur. Bu ideyaların gənclərin təhsil və elmə marağının artırılması istiqamətində istifadə edilməsi mədəni irsin müasir həyatla əlaqələndirilməsinə imkan yarada bilər.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında son illərdə elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində artan əməkdaşlıq belə təşəbbüslər üçün geniş zəmin yaradır. Qarşılıqlı səfərlər və birgə tədbirlər yalnız dövlət səviyyəsində deyil, universitetlər, yaradıcı birliklər və ictimai təşkilatlar arasında da əlaqələrin genişlənməsinə imkan verir.
Ədəbiyyatın insanları birləşdirən xüsusiyyətlərindən biri onun sərhəd tanımamasıdır. Nizaminin əsərlərindəki ideyalar Azərbaycan hüdudlarını aşaraq müxtəlif ölkələrdə oxunur. Nəvainin yaradıcılığı da özbək ədəbiyyatının sərhədlərindən kənarda türk və Şərq ədəbiyyatının mühüm hissəsi kimi öyrənilir. Bu mənada hər iki sənətkar xalqların qarşılıqlı mədəni əlaqələrinin tarixi yaddaşını yaşadır.
Bakıda Əlişir Nəvainin abidəsinin ucaldılması və Daşkənddə Nizami Gəncəvinin abidəsinin yerləşməsi bu qarşılıqlı münasibətin şəhər məkanında ifadə olunan nümunələrindəndir. Bu abidələr iki xalqın bir-birinin böyük şəxsiyyətlərinə hörmətini nümayiş etdirir və mədəni yaxınlığın nəsildən-nəslə ötürülməsinə xidmət edir.
Belə rəmzlərin əhəmiyyəti xüsusilə gənclər üçün böyükdür. Gənclər bu abidələr vasitəsilə digər xalqın mədəniyyətinə maraq göstərə, Nizami və Nəvai haqqında araşdırmalar apara, onların əsərlərini oxuya və iki ölkənin ədəbi əlaqələrinin tarixi ilə tanış ola bilərlər.
Gələcəkdə bu istiqamətdə daha geniş layihələrin həyata keçirilməsi mümkündür. Nizami və Nəvai adına beynəlxalq gənclər forumları, ədəbi müsabiqələr, tərcümə proqramları, tələbə düşərgələri və birgə elmi layihələr Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin humanitar əsaslarını daha da gücləndirə bilər.
Bu cür təşəbbüslər iki ölkə arasında əlaqələrin yalnız siyasi və iqtisadi sahələrlə məhdudlaşmamasına, cəmiyyətlər arasında da möhkəm bağların yaranmasına şərait yaradır. Dövlətlərarası münasibətlərin davamlılığı üçün məhz belə sosial və mədəni əlaqələrin böyük əhəmiyyəti vardır.
Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai əsrlər əvvəl qələmə aldıqları əsərlərlə öz dövrlərini aşaraq sonrakı nəsillərə müraciət edə biliblər. Bu gün onların adlarının Bakı və Daşkənd şəhərlərində yaşadılması həmin irsin müasir dövrdə də qorunduğunu göstərir.
İki böyük şairin abidələri arasında simvolik bir mədəni dialoq mövcuddur: Bakıda Azərbaycan şəhərinin mərkəzində özbək xalqının böyük oğlu Nəvaiyə ehtiram göstərilir, Daşkənddə isə Azərbaycan ədəbiyyatının korifeyi Nizaminin xatirəsi yaşadılır. Bu qarşılıqlı ehtiram Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarının bir-birinin mədəni sərvətlərinə verdiyi dəyərin ifadəsidir.
Mədəniyyət sahəsində bu cür nümunələrin artırılması türk dünyasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmləndirilməsinə mühüm töhfə verə bilər. Çünki xalqları yaxınlaşdıran yalnız ortaq keçmiş deyil, həmin irsin bu gün necə qorunduğu və gələcək nəsillərə necə ötürüldüyüdür.
Nizami və Nəvai irsi Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin mənəvi xəritəsində xüsusi yer tutur. Onların əsərləri iki xalqın ədəbi yaddaşını zənginləşdirməklə yanaşı, insanlıq, ədalət, elm və mənəviyyat kimi ümumi dəyərləri də yaşadır. Bakı və Daşkənddə ucaldılan abidələr isə bu dəyərlərin şəhər məkanında görünən ifadəsidir.
Bu abidələrə baxan hər bir insan onların arxasında dayanan böyük mədəni irsi xatırlaya bilər. Əsas məsələ isə həmin irsi yalnız xatırlamaqla kifayətlənməmək, onu öyrənmək, təbliğ etmək və gələcək nəsillərə çatdırmaqdır. Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi bu baxımdan xalqların mənəvi yaxınlığının daha da möhkəmləndirilməsinə xidmət edə bilər.
Mələk Mahmudlu,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
