Dünyanın siyasi və iqtisadi xəritəsində mühüm dəyişikliklərin baş verdiyi indiki dövrdə regional əməkdaşlıq mexanizmlərinin əhəmiyyəti daha da artır. Dövlətlər arasında münasibətlər artıq yalnız siyasi təmaslarla deyil, nəqliyyat bağlantıları, ticarət yolları, enerji layihələri, texnoloji yeniliklər, təhlükəsizlik mexanizmləri və humanitar əlaqələrin bütöv sistemi əsasında inkişaf edir. Bu reallıq Türk Dövlətləri Təşkilatının fəaliyyətində də özünü aydın şəkildə göstərir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının inkişaf xəttinə nəzər saldıqda onun fəaliyyət dairəsinin mərhələli şəkildə genişləndiyi görünür. Əvvəllər əsasən mədəni və siyasi yaxınlığın institusional ifadəsi kimi qəbul edilən əməkdaşlıq modeli hazırda iqtisadi, nəqliyyat, energetika, rəqəmsal inkişaf, müdafiə sənayesi, səhiyyə, təhsil və digər sahələri əhatə edən çoxistiqamətli sistemə çevrilir. TDT-nin rəsmi məlumatlarında təşkilatın 40-dan çox sahədə çoxtərəfli əməkdaşlığı əlaqələndirdiyi bildirilir.
Bu geniş fəaliyyət spektri təşkilatın beynəlxalq mövqeyinə birbaşa təsir göstərən əsas amillərdən biridir. Çünki beynəlxalq sistemdə təşkilatların çəkisi onların yalnız siyasi bəyanatlarının sayı ilə deyil, real əməkdaşlıq imkanları və yaratdıqları institusional mexanizmlərlə də müəyyən olunur. TDT müxtəlif sahələrdə yeni formatlar yaratmaqla türk dövlətlərinin mövcud potensialını vahid əməkdaşlıq məkanında birləşdirməyə çalışır.
Bu baxımdan təşkilatın iqtisadi istiqaməti xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Türk dövlətlərinin malik olduğu bazarlar, təbii ehtiyatlar, istehsal imkanları, nəqliyyat marşrutları və insan kapitalı bir-birini tamamlayan xüsusiyyətlərə malikdir. Ayrı-ayrı ölkələrin imkanlarının əlaqələndirilməsi yeni investisiya layihələrinin meydana çıxmasına, qarşılıqlı ticarətin genişlənməsinə və regional iqtisadi əlaqələrin dərinləşməsinə şərait yarada bilər.
İqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi TDT-nin beynəlxalq tərəfdaşlar üçün də əhəmiyyətini artırır. Müxtəlif ölkələr və beynəlxalq qurumlar üçün böyük coğrafiyanı əhatə edən, bir neçə mühüm nəqliyyat və enerji marşrutunun üzərində yerləşən dövlətlərlə vahid platforma çərçivəsində əməkdaşlıq imkanlarının olması əlavə dialoq kanalı yaradır. TDT-nin “OTS+” formatının yaradılması da məhz xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq üçün yeni mexanizmin formalaşdırılması baxımından diqqət çəkir. Bu qərar 2025-ci ildə Qəbələdə keçirilən 12-ci Zirvə Görüşündə qəbul olunub.
Nəqliyyat və logistika sahəsi TDT-nin imkanlarını daha aydın göstərən istiqamətlərdəndir. Türk dövlətlərinin yerləşdiyi coğrafiya Şərqlə Qərbi birləşdirən müxtəlif marşrutların keçdiyi geniş məkandır. Nəqliyyat infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi və sərhəd-keçid prosedurlarının sadələşdirilməsi bu coğrafiyanın iqtisadi potensialının daha səmərəli istifadəsinə imkan yarada bilər.
Ticarətin asanlaşdırılması məqsədilə rəqəmsal həllərin tətbiqi də bu prosesin mühüm hissəsidir. Müasir logistika sistemində yükün yalnız fiziki hərəkəti deyil, sənədlərin elektron dövriyyəsi, gömrük məlumatlarının operativ mübadiləsi və tranzit proseslərinin sürətləndirilməsi də mühüm əhəmiyyət daşıyır. TDT-nin beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığı çərçivəsində rəqəmsal TIR pilot layihələrinin həyata keçirilməsi bu sahədə praktiki əməkdaşlığın nümunələrindən biri kimi təqdim olunur.
Enerji sahəsində mövcud imkanlar da təşkilatın beynəlxalq əhəmiyyətini artıran amillərdəndir. Türk dövlətlərinin enerji istehsalı və tranziti sahəsində müxtəlif imkanlara malik olması regional əməkdaşlıq üçün geniş perspektivlər yaradır. Enerji layihələrinin nəqliyyat və logistika infrastrukturu ilə əlaqələndirilməsi isə daha geniş iqtisadi inteqrasiya üçün əlavə imkanlar formalaşdıra bilər.
TDT-nin potensialı yalnız ənənəvi iqtisadi sahələrlə məhdudlaşmır. Rəqəmsal transformasiya və süni intellekt təşkilatın yeni gündəliyində mühüm yer tutur. 15 may 2026-cı ildə Qazaxıstanın Türküstan şəhərində keçirilən qeyri-rəsmi sammit “Süni intellekt və rəqəmsal inkişaf” mövzusuna həsr olunub. Görüşdə üzv dövlətlərin dövlət başçıları ilə yanaşı təşkilatın əməkdaşlıq qurumlarının rəhbərləri də iştirak edib.
Bu mövzu təsadüfi deyil. Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar iqtisadiyyatın bütün sahələrinə təsir edən yeni inkişaf mərhələsini formalaşdırır. Dövlət idarəçiliyindən təhsilə, səhiyyədən sənayeyə, nəqliyyatdan maliyyə xidmətlərinə qədər müxtəlif sahələrdə rəqəmsal həllərin tətbiqi genişlənir. TDT çərçivəsində bu sahədə təcrübə mübadiləsinin aparılması üzv dövlətlərin texnoloji imkanlarının artırılmasına və innovasiya ekosistemlərinin bir-biri ilə əlaqələndirilməsinə xidmət edə bilər.
Təşkilatın beynəlxalq mövqeyinə təsir edən digər istiqamət təhlükəsizlik əməkdaşlığıdır. Müasir təhlükəsizlik anlayışı artıq yalnız hərbi məsələləri əhatə etmir. Kibertəhlükəsizlik, sərhəd təhlükəsizliyi, enerji və nəqliyyat infrastrukturlarının qorunması, fövqəladə hallara hazırlıq və informasiya təhlükəsizliyi də ümumi təhlükəsizlik gündəliyinin mühüm hissəsinə çevrilib. TDT-nin müxtəlif səviyyələrdə təhlükəsizlik strukturları arasında görüşlər keçirməsi bu sahədə əlaqələrin institusional xarakter aldığını göstərir.
2026-cı ilin tədbirlər təqvimində TDT ölkələrinin təhlükəsizlik şuraları katiblərinin görüşünün Bakı şəhərində keçirilməsi nəzərdə tutulub. Bundan əlavə, müdafiə sənayesi qurumlarının rəhbərləri arasında görüşün də Bakıda keçirilməsi planlaşdırılıb. Bu tədbirlər müxtəlif dövlət strukturları arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Bununla yanaşı, təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlıq digər istiqamətləri sıxışdırmır. Əksinə, TDT-nin fəaliyyəti göstərir ki, təşkilat təhlükəsizlik məsələlərini iqtisadi və sosial inkişafla paralel şəkildə nəzərdən keçirir. Sülh və sabitlik olmadan ticarət yollarının, enerji layihələrinin və investisiya əlaqələrinin davamlı inkişafı mümkün deyil. Bu səbəbdən regional təhlükəsizlik və iqtisadi inkişaf bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir.
2025-ci ildə Qəbələdə keçirilən 12-ci Zirvə Görüşünün “Regional sülh və təhlükəsizlik” mövzusunda keçirilməsi də bu yanaşmanın göstəricisidir. Sammit zamanı siyasi əlaqələrin, xarici siyasət üzrə əməkdaşlığın, təhlükəsizliyin, iqtisadi inteqrasiyanın və insanlararası münasibətlərin dərinləşdirilməsi ilə bağlı məsələlər müzakirə olunub.
TDT-nin beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsində çoxtərəfli diplomatiyanın imkanları da genişdir. Təşkilat müxtəlif beynəlxalq qurumlarla əməkdaşlıq mexanizmləri yaradıb. Rəsmi məlumatlara əsasən, Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı, BMT-nin İnkişaf Proqramı, BMT-nin Sənaye İnkişafı Təşkilatı, BMT-Habitat, Ümumdünya Turizm Təşkilatı və digər qurumlarla memorandumlar və birgə bəyanatlar əsasında əməkdaşlıq aparılır.
Bu əlaqələrin əhəmiyyəti ondadır ki, TDT öz fəaliyyətini yalnız türk dövlətləri arasında münasibətlərə yönəltmir, eyni zamanda qlobal institutlarla qarşılıqlı əlaqələr qurur. Dayanıqlı inkişaf, səhiyyə, kənd təsərrüfatı, təhsil, innovasiya, sənaye və ticarət kimi sahələrdə beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq təşkilatın fəaliyyətinin qlobal gündəliklə əlaqəsini artırır.
Beynəlxalq platformalarda ortaq təşəbbüslərin dəstəklənməsi TDT dövlətlərinin qarşılıqlı diplomatik əlaqələrini daha sistemli xarakterə gətirə bilər. 2025-ci ildə Budapeştdə keçirilən qeyri-rəsmi sammitin sənədlərində digər beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın gücləndirilməsi, qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər üzrə koordinasiyanın artırılması və beynəlxalq qurumlarda namizədliklərin dəstəklənməsi ilə bağlı müddəalar yer alıb.
Bu yanaşma onu göstərir ki, TDT daxilində siyasi məsləhətləşmələrin əhəmiyyəti artır. Ayrı-ayrı dövlətlərin beynəlxalq təşkilatlarda irəli sürdüyü təşəbbüslərin qarşılıqlı dəstəklənməsi onların diplomatik fəaliyyətində əlavə koordinasiya imkanları yaradır. Belə əməkdaşlıq mexanizmləri ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi və müxtəlif beynəlxalq platformalarda daha sıx qarşılıqlı əlaqənin qurulmasına imkan verir.
Azərbaycanın təşkilat daxilindəki fəallığı da bu prosesdə mühüm yer tutur. Azərbaycanın TDT-yə sədrliyi dövründə müxtəlif sahələri əhatə edən tədbirlərin keçirilməsi təşkilatın gündəliyinin genişliyini nümayiş etdirir. 2026-cı ilin tədbirlər siyahısında təhlükəsizlik, müdafiə sənayesi, səhiyyə, ədliyyə, gənclər və idman, əqli mülkiyyət və digər istiqamətlər üzrə toplantıların keçirilməsi planlaşdırılıb.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, nəqliyyat infrastrukturu, enerji imkanları və müxtəlif beynəlxalq layihələrdə iştirakı TDT daxilində əməkdaşlığın inkişafı baxımından əlavə imkanlar yaradır. Bakı həmçinin müxtəlif beynəlxalq görüşlər üçün mühüm platformaya çevrilib. 2026-cı ilin aprelində TDT üzv dövlətlərinin hökumət başçıları və vitse-prezidentlərinin ikinci görüşünün Bakıda keçirilməsi təşkilat daxilində yüksək səviyyəli institusional dialoqun inkişaf etdiyini göstərən nümunələrdəndir. Görüşdə iqtisadi münasibətlərin və investisiya əməkdaşlığının genişləndirilməsinin vacibliyi də vurğulanıb.
TDT-nin inkişafında humanitar istiqamət də xüsusi yer tutur. Ortaq mədəni irsin qorunması, türk dillərinin inkişafı, təhsil əlaqələrinin genişləndirilməsi, gənclər arasında münasibətlərin möhkəmləndirilməsi və elmi əməkdaşlığın artırılması təşkilatın uzunmüddətli fəaliyyətinin vacib hissəsidir. Bu sahələrdə qurulan əlaqələr gələcək nəsillər arasında qarşılıqlı anlaşmanın möhkəmlənməsinə şərait yaradır.
Mədəniyyət diplomatiyası beynəlxalq münasibətlərdə mühüm təsir vasitələrindən biri hesab olunur. Türk dövlətlərinin zəngin tarixi irsi, ədəbiyyatı, musiqisi, memarlığı və folkloru müxtəlif ölkələrdə türk dünyası haqqında məlumatlılığın artırılmasına imkan verir. TDT-nin bu potensialı müasir kommunikasiya imkanları ilə birləşdirməsi təşkilatın beynəlxalq görünürlüğünün genişlənməsinə xidmət edə bilər.
Elm və təhsil sahəsində əməkdaşlıq isə bu prosesin daha uzunmüddətli istiqamətidir. Universitetlər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi, birgə elmi layihələrin həyata keçirilməsi, tələbə və müəllim mübadilələrinin artırılması, ortaq tədqiqat proqramlarının hazırlanması türk dövlətləri arasında intellektual əməkdaşlığın yeni mərhələyə keçməsinə şərait yarada bilər. Xüsusilə texnologiya və innovasiya sahəsində gənc mütəxəssislərin bir araya gətirilməsi təşkilatın gələcək potensialına təsir edən mühüm amildir.
TDT-nin beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsində institusional inkişaf da mühüm əhəmiyyət daşıyır. Təşkilatın müxtəlif qurumları arasında koordinasiyanın artırılması, qəbul edilən qərarların icrasının izlənilməsi və ortaq layihələrin maliyyə və təşkilati mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi əməkdaşlığın səmərəliliyini yüksəldə bilər. Bu baxımdan “Türk Dünyası – 2040” baxışı və TDT-nin 2022–2026-cı illər strategiyası uzunmüddətli əməkdaşlıq üçün mühüm çərçivə sənədləri kimi çıxış edir.
Təşkilatın gələcək gündəliyində yeni tərəfdaşlıqların qurulması da xüsusi yer tutur. TDT-nin rəsmi məlumatlarında BMT və İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı kimi qurumlarla müşahidəçi statusunun rəsmiləşdirilməsi istiqamətində işlərin davam etdirildiyi, həmçinin ASEAN, Afrika İttifaqı, Ərəb Dövlətləri Liqası və Vışeqrad qrupu kimi platformalarla strukturlaşdırılmış əməkdaşlıq imkanlarının araşdırıldığı bildirilir.
Bu proses TDT-nin beynəlxalq sistemdə müxtəlif regional və qlobal aktorlarla əlaqələr qurmaq imkanlarını genişləndirə bilər. Təşkilatın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri müxtəlif tərəfdaşlıqları vahid strategiya çərçivəsində əlaqələndirmək və əməkdaşlığın konkret nəticələrə çevrilməsini təmin etməkdir.
Türk Dövlətləri Təşkilatının potensialının əsas xüsusiyyəti onun çoxşaxəli olmasıdır. Siyasi yaxınlıq iqtisadi əməkdaşlığı, iqtisadi əlaqələr nəqliyyat bağlantılarını, nəqliyyat imkanları isə enerji və ticarət layihələrini tamamlayır. Təhsil, mədəniyyət və humanitar münasibətlər isə bu əlaqələrin sosial əsasını möhkəmləndirir. Belə bir qarşılıqlı bağlılıq təşkilatın fəaliyyətini ayrı-ayrı sahələr üzrə həyata keçirilən layihələr toplusundan daha geniş əməkdaşlıq modelinə çevirə bilər.
Hazırkı mərhələdə TDT-nin qarşısında həm imkanlar, həm də müxtəlif inkişaf məsələləri dayanır. Dünya iqtisadiyyatında dəyişikliklər, yeni texnologiyaların sürətlə yayılması, beynəlxalq ticarət marşrutlarının transformasiyası və təhlükəsizlik mühitinin dəyişməsi təşkilatın çevik və uzunmüddətli yanaşmalar formalaşdırmasını zəruri edir. Bu baxımdan ortaq layihələrin artırılması, mövcud mexanizmlərin səmərəliliyinin yüksəldilməsi və beynəlxalq tərəfdaşlarla əlaqələrin genişləndirilməsi mühüm istiqamətlər olaraq qalır.
Türk Dövlətləri Təşkilatının son dövrdəki fəaliyyəti göstərir ki, türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq yeni məzmun qazanır. Siyasi dialoqla yanaşı, iqtisadi inteqrasiya, rəqəmsal inkişaf, nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik, elm, təhsil və mədəniyyət sahələrində əlaqələr genişlənir. Beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlığın artırılması isə bu prosesin regional sərhədləri aşaraq daha geniş platformalara çıxmasına imkan yaradır.
Təşkilatın gələcək inkişaf perspektivi onun mövcud potensialını nə dərəcədə effektiv şəkildə ümumi məqsədlərə yönəldə bilməsindən asılı olacaq. Dövlətlərin milli maraqları ilə ortaq regional və beynəlxalq maraqlar arasında uyğunluğun tapılması, layihələrin praktik nəticələrə çevrilməsi və institusional əməkdaşlığın gücləndirilməsi TDT-nin fəaliyyətinin əsas istiqamətlərindən biri olaraq qalacaq.
Türk dünyasının tarixi və mədəni bağlılığı bu əməkdaşlığın mənəvi əsasını təşkil edir. Müasir iqtisadi, siyasi və texnoloji imkanlar isə həmin bağlılığın yeni formatlarda inkişaf etdirilməsi üçün əlavə zəmin yaradır. TDT-nin beynəlxalq arenadakı mövqeyinin möhkəmləndirilməsi də məhz bu iki istiqamətin – tarixi yaxınlığın və müasir əməkdaşlıq imkanlarının – qarşılıqlı şəkildə tamamlanması ilə daha geniş məzmun qazana bilər.
Turanə Əmiraslanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
