Tarix boyu xalqların yaxınlaşmasında mədəniyyətin və ədəbiyyatın xüsusi rolu olub. Bəzən bir şairin əsəri müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların düşüncəsinə təsir göstərir, bir sənətkarın adı isə doğulduğu torpağın sərhədlərini aşaraq başqa xalqların yaddaşında da özünə yer tutur. Azərbaycan və Özbəkistan münasibətlərində Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai məhz belə bir mənəvi bağlılığın ən parlaq nümunələrindən sayılır.
Bakıda Əlişir Nəvainin abidəsinin ucaldılması, Daşkənddə isə Nizami Gəncəvinin abidəsinin yerləşməsi iki ölkənin ədəbi irsə qarşılıqlı münasibətinin mühüm göstəricilərindəndir. Bu faktlar Azərbaycan və özbək xalqlarının bir-birinin mədəniyyətinə kənardan baxmadığını, əksinə, qarşı tərəfin böyük şəxsiyyətlərini öz mədəni yaddaşının mühüm hissəsi kimi qəbul etdiyini göstərən simvolik nümunələrdir.
Əlişir Nəvai özbək xalqının milli ədəbi düşüncəsində müstəsna mövqeyə malikdir. O, türk dilinin zəngin ifadə imkanlarını öz yaradıcılığı ilə nümayiş etdirərək bu dilin böyük ədəbi əsərlərin dili kimi inkişafına mühüm töhfə verib. Nəvainin əsərlərində insanın mənəvi dünyası, ədalət, mərhəmət, elm və ağıl kimi mövzular geniş yer tutur.
Nizami Gəncəvi də Azərbaycan ədəbiyyatının ən böyük simalarından biri kimi əsərlərində insan və cəmiyyət məsələlərinə geniş yer verib. Onun yaradıcılığında hökmdar və xalq münasibətləri, ədalətli idarəçilik, elmə hörmət, insanın mənəvi kamilliyi və məhəbbət kimi mövzular xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nizaminin “Xəmsə”si dünya ədəbiyyatının qiymətli nümunələrindən biri kimi müxtəlif xalqların diqqətini cəlb edib.
İki sənətkarın yaradıcılığı arasında tarixi dövr və ədəbi mühit baxımından fərqlər mövcuddur. Nizami XII əsrdə, Nəvai isə XV əsrdə yaşayıb. Onların əsərləri müxtəlif tarixi şəraitlərdə meydana gəlib. Buna baxmayaraq, hər iki sənətkarın insanın mənəvi inkişafına verdiyi əhəmiyyət və ədalətə münasibəti onların irsini bir-birinə yaxınlaşdıran cəhətlərdəndir.
Bu yaxınlıq Azərbaycan və Özbəkistan xalqlarının qarşılıqlı mədəni marağının formalaşmasına da təsir göstərib. Nizami özbək ədəbi mühitində tanınır, Nəvai isə Azərbaycan ədəbi düşüncəsində öyrənilir. Bu qarşılıqlı maraq zaman keçdikcə daha sistemli elmi və mədəni əməkdaşlıq formasına çevrilib.
Abidələr bu əlaqənin ən görünən ifadələrindən biridir. Şəhərin küçəsində və ya meydanında ucaldılan heykəl sadəcə müəyyən bir tarixi şəxsiyyətin xatirəsini yaşatmır. O, həmin şəxsiyyətin cəmiyyət üçün əhəmiyyətini və onun irsinə münasibəti də ifadə edir. Bu baxımdan Bakıda Nəvainin abidəsi Azərbaycan şəhər mühitində özbək mədəniyyətinə verilən dəyərin göstəricisidir.
Daşkənddə Nizami Gəncəvinin abidəsinin olması da eyni qarşılıqlı münasibətin digər tərəfidir. Azərbaycanın böyük şairinin Özbəkistan paytaxtında abidəsinin ucaldılması Nizami irsinə göstərilən ehtiramın konkret ifadəsidir. Beləliklə, iki paytaxt arasında yalnız siyasi və iqtisadi deyil, ədəbi-mədəni bir xətt də formalaşır.
Bu xətti daha da gücləndirmək üçün Nizami və Nəvai yaradıcılığı əsasında müxtəlif layihələr həyata keçirmək mümkündür. Birgə ədəbi konfranslar, kitab təqdimatları, tərcümə layihələri, sənədli filmlər, elmi nəşrlər və gənclər proqramları iki ölkənin mədəni əlaqələrinin daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verə bilər.
Xüsusilə tərcüməçilik sahəsində görüləcək işlərin əhəmiyyəti böyükdür. Klassik əsərin başqa dildə oxucuya çatdırılması həmin əsərin yeni mədəni mühitdə yaşamasına imkan yaradır. Azərbaycan dilində Nəvai irsinin, özbək dilində isə Nizami yaradıcılığının daha geniş təbliği qarşılıqlı ədəbi əlaqələrin inkişafına mühüm töhfə verə bilər.
Müasir oxucu klassik əsərlərlə tanış olmaq üçün müxtəlif vasitələrdən istifadə edir. Elektron kitablar, audiokitablar, rəqəmsal arxivlər və təhsil platformaları bu baxımdan böyük imkanlar açır. Nizami və Nəvai yaradıcılığının rəqəmsal formatda daha geniş təqdim olunması onların irsinin gənc nəslə çatdırılmasını asanlaşdıra bilər.
Məktəblərdə və universitetlərdə bu mövzuda xüsusi layihələrin həyata keçirilməsi də mühüm nəticələr verə bilər. Məsələn, tələbələr Nizami və Nəvainin əsərlərində ortaq mövzuları araşdıra, onların əsərlərinin müxtəlif dillərdəki tərcümələrini müqayisə edə və əldə etdikləri nəticələri təqdim edə bilərlər.
Belə layihələr gənclərdə yalnız ədəbiyyata deyil, Azərbaycan və Özbəkistan arasındakı münasibətlərin tarixinə də maraq yaradır. Çünki ədəbi əsərlərin arxasında həmin dövrün mədəni və ictimai həyatı dayanır. Böyük sənətkarların yaradıcılığını öyrənən gənc həm də yaşadığı regionun tarixi haqqında daha geniş məlumat əldə edir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında dövlətlərarası münasibətlərin inkişafı bu mədəni layihələr üçün əlverişli şərait yaradır. Yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlər və siyasi dialoq iqtisadi, humanitar və mədəni əlaqələrin genişlənməsinə də imkan verir. Bu baxımdan Nizami və Nəvai irsi iki ölkənin ümumi əməkdaşlıq gündəliyində xüsusi humanitar istiqamət kimi inkişaf etdirilə bilər.
Mədəniyyət sahəsində qarşılıqlı fəaliyyətin üstün cəhətlərindən biri onun cəmiyyətlər arasında birbaşa əlaqə yaratmasıdır. Siyasi münasibətlərin əsas iştirakçıları dövlət qurumları olduğu halda, mədəni əməkdaşlıqda yazıçılar, şairlər, müəllimlər, tələbələr, sənətçilər, tədqiqatçılar və sadə vətəndaşlar da fəal iştirak edə bilirlər.
Nizami və Nəvaiyə həsr olunan tədbirlər bu baxımdan geniş auditoriyanı bir araya gətirə bilər. Şairlərin əsərlərinin səhnələşdirilməsi, musiqi nümunələrinin hazırlanması, rəsm sərgilərinin təşkili və poetik gecələrin keçirilməsi klassik irsi müxtəlif sənət formalarında təqdim etmək üçün imkan yaradır.
Klassik irsin müasir incəsənətlə əlaqələndirilməsi xüsusilə maraqlı istiqamətdir. Gənc rəssamlar Nizami və Nəvai yaradıcılığından ilhamlanaraq yeni əsərlər yarada, musiqiçilər onların poeziyasına əsaslanan kompozisiyalar hazırlaya, gənc rejissorlar isə klassik mövzuların müasir interpretasiyalarını təqdim edə bilərlər.
Belə təşəbbüslər Nizami və Nəvai irsinin yalnız akademik mühitdə deyil, geniş ictimaiyyət arasında da tanınmasına kömək edə bilər. Ədəbiyyatın müasir incəsənətlə əlaqələndirilməsi klassik əsərlərin yeni nəsil tərəfindən daha asan qavranılmasına şərait yaradır.
İki ölkənin şəhərləri arasında mədəni əlaqələrin inkişafı da bu prosesə əlavə imkanlar verir. Bakı və Daşkənd yalnız dövlətlərin paytaxtları deyil, həm də zəngin tarixi və mədəni irsə malik şəhərlərdir. Hər iki şəhərdə Nizami və Nəvai kimi şəxsiyyətlərin abidələrinin olması onları ədəbi-mədəni yaddaş baxımından bir-birinə yaxınlaşdırır.
Bu abidələrin ətrafında maarifləndirici tədbirlər keçirmək mümkündür. Məktəblilər və tələbələr üçün açıq dərslərin təşkili, ədəbi ekskursiyaların keçirilməsi və abidələrin tarixi haqqında məlumatlandırıcı materialların hazırlanması gənclərin mədəni irsə marağını artıra bilər.
Turizm sahəsində də Nizami və Nəvai irsindən istifadə etmək mümkündür. Azərbaycanı ziyarət edən özbək turistlər üçün Nizami ilə bağlı məkanlar, Özbəkistana səfər edən azərbaycanlı turistlər üçün isə Nəvai ilə bağlı tarixi və mədəni ünvanlar xüsusi maraq doğura bilər. Belə mədəni marşrutlar xalqların bir-birini daha yaxından tanımasına şərait yaradır.
Mədəni turizmin inkişafı həm də şəhərlərin tarixi yaddaşının beynəlxalq səviyyədə tanıdılmasına xidmət edir. Nizami və Nəvai kimi böyük şəxsiyyətlərin irsi şəhərlərin mədəni simasının bir hissəsinə çevrilir. Bu baxımdan onların adlarının və əsərlərinin turizm proqramlarında təqdim olunması əlavə imkanlar yaradır.
Azərbaycan və Özbəkistanın müasir mədəniyyət xadimləri arasında əlaqələrin inkişaf etdirilməsi də klassik irsin davamlılığını təmin edə bilər. Gənc yazıçılar və şairlər Nizami və Nəvai yaradıcılığından ilhamlanaraq yeni əsərlər hazırlaya, ortaq ədəbi layihələrdə iştirak edə bilərlər.
Belə layihələr vasitəsilə klassik irs keçmişdə qalmış mədəni sərvət kimi deyil, müasir yaradıcılığın mənbələrindən biri kimi təqdim olunur. Bu yanaşma gənclərin klassik ədəbiyyata marağının artmasına və onun müasir həyatla əlaqələndirilməsinə kömək edir.
Nizami və Nəvainin əsərlərindəki ümumbəşəri ideyalar bu gün də aktualdır. Ədalət, elm, insan ləyaqəti, dostluq, mərhəmət və mənəvi kamillik kimi mövzular zaman keçdikcə öz əhəmiyyətini itirmir. Bu dəyərlərin iki xalqın mədəni əlaqələri çərçivəsində təqdim olunması qarşılıqlı anlaşmanın inkişafına xidmət edə bilər.
Eyni zamanda Nizami və Nəvai irsi türk dünyasının ümumi mədəni xəzinəsinin zənginliyini nümayiş etdirir. Türk xalqlarının müxtəlif bölgələrində meydana gəlmiş ədəbi əsərlərin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə öyrənilməsi ortaq mədəni tarix haqqında daha geniş təsəvvür formalaşdırır.
Bu mənada Bakı və Daşkənddəki abidələr yalnız iki şairin xatirəsinə ucaldılmış heykəllər deyil. Onlar Azərbaycan və Özbəkistan arasında mədəni əlaqələrin canlı simvollarıdır. Bir şəhərdə Nəvai, digər şəhərdə Nizami öz xalqından kənarda da ehtiramla yad olunur. Bu qarşılıqlı münasibət xalqlar arasında mənəvi yaxınlığın mühüm ifadəsidir.
Mədəni əlaqələrin davamlı olması üçün bu irsin gələcək nəsillərə ötürülməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kitablar, məktəb proqramları, universitet araşdırmaları, rəqəmsal layihələr, televiziya proqramları və sosial media vasitəsilə Nizami və Nəvai haqqında məlumatların yayılması gənclərin bu şəxsiyyətləri daha yaxından tanımasına kömək edə bilər.
Gənclərin iştirakı ilə keçirilən ədəbi müsabiqələr də maraqlı nəticələr verə bilər. Məsələn, Azərbaycanlı və özbək gənclərinin Nizami və Nəvai yaradıcılığından ilhamlanaraq esse, şeir və tədqiqat işləri hazırlaması onların klassik irslə yaradıcı şəkildə tanış olmasına şərait yaradar.
Bununla yanaşı, birgə tərcümə məktəblərinin yaradılması da faydalı təşəbbüs ola bilər. Gənc tərcüməçilər iki ölkənin ədəbi irsindən seçilmiş əsərləri qarşılıqlı şəkildə tərcümə etməklə həm peşəkar bacarıqlarını inkişaf etdirər, həm də Azərbaycan və özbək ədəbiyyatlarının daha geniş auditoriyaya çıxmasına töhfə verərlər.
Bu cür fəaliyyətlərin əhəmiyyəti yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmır. Mədəni əməkdaşlıq insanlar arasında etimadın və qarşılıqlı hörmətin möhkəmlənməsinə də şərait yaradır. Bir xalqın böyük şəxsiyyətinə digər xalq tərəfindən göstərilən ehtiram münasibətlərin mənəvi əsaslarını gücləndirir.
Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlərin müxtəlif sahələrdə inkişaf etməsi üçün belə mənəvi dayaqların qorunması vacibdir. İqtisadi layihələr, nəqliyyat əlaqələri və siyasi əməkdaşlıq gündəlik münasibətlərin praktik tərəfini təşkil edirsə, Nizami və Nəvai kimi şəxsiyyətlərin irsi bu əlaqələrin mənəvi dərinliyini ifadə edir.
Bakı və Daşkənddə ucaldılan abidələr iki xalqın bir-birinin tarixinə və mədəniyyətinə hörmətinin nəsildən-nəslə ötürülməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu abidələr şəhərlərin simasında özünəməxsus mədəni iz qoymaqla yanaşı, hər gün insanlara iki böyük şairin adını xatırladır.
Gələcəkdə bu mənəvi körpünün üzərində daha çox layihələrin qurulması mümkündür. Nizami və Nəvai irsinə həsr olunan beynəlxalq konfranslar, ortaq nəşrlər, gənclər proqramları, yaradıcılıq festivalları və rəqəmsal layihələr iki ölkənin mədəni əlaqələrini daha da genişləndirə bilər.
Ən mühüm məsələ isə qarşılıqlı ehtiramın davamlı mədəni fəaliyyətə çevrilməsidir. Abidələrin ucaldılması mühüm addımdır, lakin həmin şəxsiyyətlərin əsərlərinin oxunması, araşdırılması və təbliği bu irsin yaşadılmasının əsas yoludur.
Nizami Gəncəvi və Əlişir Nəvai əsrlərin sınağından keçərək bu günə çatan böyük ədəbi irsin sahibləridir. Onların əsərləri iki xalqın tarixində xüsusi yer tutmaqla yanaşı, ümumi insanlıq dəyərlərinin də daşıyıcısıdır. Buna görə Bakı və Daşkənddə onların abidələrinin ucaldılması yalnız keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcək nəsillər üçün mədəni əlaqələrin inkişafına verilən mesajdır.
Bakıda Nəvai, Daşkənddə Nizami – bu iki ad iki şəhərin mənəvi yaddaşında bir-birinə bağlanır. Bu mənzərə Azərbaycan və Özbəkistan arasında dostluğun yalnız rəsmi sənədlərdə deyil, şəhərlərin mədəni simasında, ədəbiyyatda və insanların yaddaşında da yaşadığını göstərən təsirli nümunədir.
Təranə Paşayeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının Əməkdaşı
