Müasir dünyada enerji təhlükəsizliyi ilə yanaşı, ekoloji dayanıqlılıq və iqlim dəyişmələrinin təsirlərinin azaldılması məsələləri dövlətlərin qarşısında duran əsas vəzifələr sırasındadır. Bərpaolunan enerji mənbələrindən istifadənin genişləndirilməsi, karbon emissiyalarının azaldılması və təmiz enerjinin beynəlxalq bazarlara çıxarılması artıq qlobal iqtisadi inkişafın mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilib. Azərbaycan da bu prosesdə fəal iştirak edən ölkələr sırasında yer alır və yaşıl enerjiyə keçid istiqamətində genişmiqyaslı layihələr həyata keçirir.
Azərbaycanın yaşıl enerji sahəsində həyata keçirdiyi siyasət ölkənin enerji potensialının şaxələndirilməsi ilə yanaşı, regional əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsinə də xidmət edir. Xüsusilə Mərkəzi Asiya ölkələri ilə enerji sahəsində qurulan yeni tərəfdaşlıq modeli Azərbaycanın enerji sistemində baş verən transformasiyanın regional ölçüdə əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlıq bu baxımdan xüsusi diqqət çəkir. Üç ölkənin malik olduğu geniş günəş və külək enerjisi potensialının əlaqələndirilməsi, istehsal olunan elektrik enerjisinin ixrac imkanlarının yaradılması və yeni enerji marşrutlarının formalaşdırılması Avrasiyanın enerji xəritəsində mühüm dəyişikliklərə səbəb ola bilər.
2025-ci ildə Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın müvafiq energetika qurumları tərəfindən Bakıda “Yaşıl Dəhliz Birliyi” Məhdud Məsuliyyətli Cəmiyyətinin təsis olunması bu istiqamətdə atılmış mühüm addımlardan biridir. Birgə müəssisənin yaradılması üç dövlətin yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığının artıq institusional xarakter aldığını göstərir.
“Yaşıl Dəhliz Birliyi”nin yaradılmasının əsas məqsədi Azərbaycan-Mərkəzi Asiya yaşıl enerji dəhlizi layihəsinin həyata keçirilməsi prosesini əlaqələndirmək, bərpaolunan enerji mənbələrindən əldə edilən elektrik enerjisinin ixrac imkanlarını araşdırmaq və Xəzər dənizinin dibi ilə enerji nəqlinin reallaşdırılması istiqamətində birgə fəaliyyət göstərməkdir. Bu təşəbbüs həm enerji, həm nəqliyyat, həm də ekoloji siyasətin kəsişdiyi mühüm regional layihə kimi diqqəti cəlb edir.
Azərbaycanın bu təşəbbüsdə iştirakı ölkənin əlverişli coğrafi mövqeyi ilə birbaşa əlaqəlidir. Xəzər dənizinin qərb sahilində yerləşən Azərbaycan Mərkəzi Asiyada istehsal olunan yaşıl enerjinin Avropa istiqamətində ötürülməsi üçün mühüm tranzit imkanlara malikdir. Ölkənin enerji infrastrukturu və beynəlxalq enerji layihələrində əldə etdiyi təcrübə yeni yaşıl enerji marşrutlarının yaradılması üçün əhəmiyyətli üstünlüklər formalaşdırır.
Qazaxıstan və Özbəkistan isə bərpaolunan enerji istehsalı baxımından böyük potensiala malikdir. Mərkəzi Asiyanın geniş əraziləri günəş və külək enerjisinin inkişafı üçün əlverişli təbii şəraitə sahibdir. Bu imkanların Azərbaycan üzərindən Avropa bazarlarına çıxarılması region ölkələrinin enerji potensialının daha səmərəli istifadəsinə şərait yarada bilər.
Yaşıl enerji dəhlizi ideyasının əsas üstünlüklərindən biri müxtəlif ölkələrin enerji imkanlarını vahid sistem daxilində birləşdirməkdir. Bu model ənənəvi enerji resurslarından asılılığın azaldılmasına, enerji mənbələrinin şaxələndirilməsinə və təmiz enerjinin payının artırılmasına xidmət edir. Eyni zamanda layihə iştirakçı ölkələrin beynəlxalq enerji bazarlarında mövqelərini gücləndirmək üçün yeni imkanlar yaradır.
Xəzər dənizinin dibi ilə elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələsi layihənin ən mühüm texniki istiqamətlərindən biri hesab olunur. Belə bir enerji bağlantısının yaradılması Mərkəzi Asiyada istehsal olunan bərpaolunan enerjinin Azərbaycan enerji sistemi ilə birləşdirilməsinə və daha sonra Avropa istiqamətində ötürülməsinə imkan verə bilər. Bu təşəbbüsün reallaşması Xəzər hövzəsinin enerji əməkdaşlığında rolunu daha da artıracaq.
Azərbaycanın enerji layihələrinin həyata keçirilməsi sahəsində topladığı təcrübə belə genişmiqyaslı təşəbbüslər üçün mühüm baza yaradır. Ölkəmiz uzun illər ərzində müxtəlif beynəlxalq enerji və nəqliyyat layihələrinin icrasında iştirak edib. Müasir enerji infrastrukturu, regional əməkdaşlıq təcrübəsi və Avropa enerji bazarları ilə mövcud əlaqələr yaşıl enerji layihələrinin inkişafı üçün əlavə üstünlüklər yaradır.
Yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın mühüm istiqamətlərindən biri də bərpaolunan elektrik enerjisinin ixracıdır. Dünyada təmiz enerjiyə tələbatın artdığı bir şəraitdə günəş və külək enerjisinin istehsal imkanlarının genişləndirilməsi böyük iqtisadi perspektivlər açır. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın bu sahədə əməkdaşlığı enerji resurslarının yeni formada beynəlxalq bazarlara çıxarılmasına şərait yarada bilər.
Layihə yalnız enerji istehsalı və ixracı baxımından deyil, iqtisadi əməkdaşlıq baxımından da əhəmiyyətlidir. Yeni enerji infrastrukturlarının yaradılması investisiyaların cəlb olunmasına, müasir texnologiyaların tətbiqinə və yeni iş yerlərinin açılmasına imkan verə bilər. Eyni zamanda enerji sektorunda fəaliyyət göstərən şirkətlər arasında texniki və elmi əməkdaşlığın genişlənməsi innovativ həllərin tətbiqini sürətləndirə bilər.
Bərpaolunan enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı Azərbaycan ilə Mərkəzi Asiya dövlətləri arasında münasibətlərin daha da möhkəmlənməsinə xidmət edir. Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistanın birgə layihələr həyata keçirməsi yalnız enerji sahəsində deyil, digər iqtisadi istiqamətlərdə də qarşılıqlı əlaqələrin genişlənməsinə stimul verir. Enerji əməkdaşlığı ölkələr arasında nəqliyyat, logistika, investisiya, texnologiya və elm sahələrində yeni tərəfdaşlıq imkanlarının yaranmasına şərait yaradır.
Bu təşəbbüs Avropanın enerji təhlükəsizliyi baxımından da diqqətəlayiqdir. Avropa ölkələri enerji mənbələrinin şaxələndirilməsi və bərpaolunan enerjinin payının artırılması istiqamətində fəal siyasət həyata keçirirlər. Mərkəzi Asiyanın yaşıl enerji potensialının Azərbaycan üzərindən Avropa istiqamətində nəqli enerji təchizatının müxtəlifləşdirilməsinə və təmiz enerjinin ümumi enerji balansında payının yüksəlməsinə töhfə verə bilər.
Yaşıl enerji dəhlizinin yaradılması həmçinin Xəzər regionunun strateji əhəmiyyətini artırır. Xəzər dənizi uzun illər ərzində enerji resursları ilə bağlı layihələrin əsas mərkəzlərindən biri olub. Yeni təşəbbüslər isə bu məkanın yalnız neft və qaz nəqli baxımından deyil, elektrik enerjisi və bərpaolunan enerji bağlantıları baxımından da əhəmiyyətini artırır.
Azərbaycanın enerji siyasətində yaşıl keçidin xüsusi yer tutması ölkənin iqtisadi inkişaf modelində yeni mərhələnin formalaşmasına şərait yaradır. Günəş və külək enerjisindən istifadə imkanlarının genişləndirilməsi, yeni enerji stansiyalarının inşası və elektrik şəbəkəsinin modernləşdirilməsi ölkənin enerji sisteminin daha çevik və dayanıqlı olmasına xidmət edir. Bu proses Azərbaycan-Mərkəzi Asiya enerji əməkdaşlığı üçün də möhkəm baza yaradır.
Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaradılan birgə müəssisənin fəaliyyəti regional enerji layihələrinin əlaqələndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Belə bir qurumun mövcudluğu layihənin müxtəlif mərhələləri üzrə işlərin daha sistemli şəkildə təşkilinə, texniki və iqtisadi məsələlərin müzakirəsinə və tərəflər arasında koordinasiyanın gücləndirilməsinə imkan verir.
Yaşıl enerji layihələrinin reallaşdırılması üçün böyük maliyyə və texnoloji resurslar tələb olunur. Buna görə beynəlxalq maliyyə institutları, enerji şirkətləri və texnologiya istehsalçıları ilə əməkdaşlığın genişləndirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın beynəlxalq tərəfdaşlarla enerji layihələrinin həyata keçirilməsi sahəsində təcrübəsi bu baxımdan yeni təşəbbüslərin reallaşdırılmasına əlavə imkanlar yaradır.
Xədicə Əliyeva,
YAP Xətai Rayon Təşkilatının fəalı
