22 iyul Azərbaycan tarixində yalnız bir peşə bayramı deyil. Bu tarix milli düşüncənin, maarifçiliyin, ictimai məsuliyyətin və söz azadlığı ənənələrinin başlanğıc nöqtəsidir. Məhz 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi “Əkinçi”qəzeti ilə Azərbaycan milli mətbuatının əsası qoyuldu. “Əkinçi” təkcə qəzet deyildi; o, xalqın maariflənməsinə, milli özünüdərkin formalaşmasına və cəmiyyətin inkişafına xidmət edən intellektual hərəkatın başlanğıcı idi. Bu gün, 151 illik inkişaf yolu keçmiş Azərbaycan mətbuatı yeni çağırışlarla üz-üzədir. Süni intellekt, rəqəmsal transformasiya, sosial media platformalarının dominantlığı, dezinformasiya kampaniyaları və informasiya müharibələri jurnalistikanın mahiyyətini dəyişdirən əsas amillərə çevrilib. Belə bir dövrdə Milli Mətbuat Günü sadəcə keçmişə ehtiram deyil, həm də gələcəyin media modelini müəyyənləşdirmək üçün düşünmək və nəticə çıxarmaq günüdür. Texnologiyalar dəyişir, informasiya ötürmə vasitələri yenilənir, oxucu davranışları transformasiya olunur. Jurnalistikanın istifadə etdiyi vasitələr dəyişə, informasiya ötürmə sürəti artıb yeni texnologiyalar meydana çıxa bilər. Lakin onun mahiyyətini müəyyən edən əsas dəyərlər – həqiqətə sadiqlik, dəqiqlik, obyektivlik, operativlik, peşə məsuliyyəti və ictimai maraqlara xidmət prinsipləri dəyişməz olaraq qalır.Mətbuat demokratik cəmiyyətlərdə yalnız xəbər istehsal edən mexanizm deyil. O, dövlət və vətəndaş arasında etimad körpüsü, ictimai nəzarət institutu, milli təhlükəsizlik elementlərindən biri və ictimai rəyin formalaşmasına təsir edən əsas platformadır. Müasir informasiya mühitində xəbərin sürəti artıq onun keyfiyyətini təmin etmir. Əksinə, ən sürətli xəbər bəzən ən təhlükəli yanlış informasiyaya çevrilə bilir. Buna görə də bugünkü jurnalistin əsas üstünlüyü xəbəri ilk vermək deyil, doğru və təsdiqlənmiş məlumatı təqdim etmək bacarığıdır. XXI əsrdə neft, qaz və digər təbii ehtiyatlarla yanaşı informasiya da strateji resurs hesab olunur. Dövlətlərin beynəlxalq nüfuzu təkcə iqtisadi və hərbi gücü ilə deyil, informasiya məkanında formalaşdırdığı imic və kommunikasiya siyasəti ilə də müəyyən edilir. Son illərdə dünya müxtəlif informasiya müharibələrinin şahidi olub. Münaqişələr zamanı sosial şəbəkələrdə saxta xəbərlərin, manipulyativ videoların və süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış görüntülərin yayılması göstərdi ki, informasiya artıq silaha çevrilib. Azərbaycan da bu proseslərdən kənarda deyil. Xüsusilə Vətən müharibəsi dövründə və sonrakı mərhələdə milli media yalnız xəbərləri çatdırmaqla kifayətlənmədi, eyni zamanda dövlət maraqlarının beynəlxalq informasiya məkanında müdafiəsində mühüm rol oynadı. Bu proses göstərdi ki, peşəkar jurnalistika milli təhlükəsizlik sisteminin mühüm komponentlərindən biridir. Ənənəvi qəzetlərin tirajı azalsa da, jurnalistikanın əhəmiyyəti azalmayıb. Sadəcə platformalar dəyişib. Bu gün oxucu xəbəri qəzet köşkündən deyil, mobil telefondan əldə edir. Süni intellekt saniyələr ərzində mətn hazırlaya bilir, sosial media istifadəçiləri isə milyonlarla insana informasiya ötürmək imkanına malikdir.
Lakin burada mühüm bir sual yaranır. Hər informasiyaistehsalçısı jurnalistdirmi? Cavab aydındır — xeyr. Jurnalistikapeşəkarlıq, etik məsuliyyət, hüquqi bilik və faktlarınyoxlanılması prosesidir. Sosial media istifadəçisi fikir paylaşabilər, lakin jurnalist yalnız təsdiqlənmiş faktı təqdim etməlidir.Bu fərq gələcəyin media mühitində daha da əhəmiyyətli olacaq.İnkişaf etmiş media sisteminə malik ölkələr son illərdəjurnalistikanın keyfiyyətini qorumaq üçün müxtəlifmexanizmlər tətbiq edirlər. Skandinaviya ölkələrində media savadlılığı məktəb proqramlarının tərkib hissəsinə çevrilib.Finlandiya dezinformasiyaya qarşı mübarizə sahəsində dünyanınən uğurlu modellərindən birini formalaşdırıb. Şagirdlər erkənyaşlardan informasiya mənbələrinin etibarlılığınıqiymətləndirməyi öyrənirlər. Almaniyada media orqanlarınındaxili etik nəzarət mexanizmləri gücləndirilib. Böyükredaksiyalar faktların yoxlanılması üçün ayrıca şöbələr fəaliyyətgöstərir. Böyük Britaniyada ictimai yayım modeli peşəkarjurnalistikanın nümunəsi kimi qəbul edilir. Burada redaksiyamüstəqilliyi, faktların dəqiqliyi və balans prinsipi əsas meyarhesab olunur. ABŞ-da isə araşdırma jurnalistikası ictimainəzarətin ən mühüm alətlərindən biri kimi fəaliyyət göstərir.Korrupsiya, ictimai maliyyə və dövlət idarəçiliyi ilə bağlıçoxsaylı mühüm faktlar məhz peşəkar araşdırma jurnalistikasınəticəsində üzə çıxarılıb. Bu təcrübələr göstərir ki, medianıninkişafı yalnız texniki imkanlarla deyil, peşəkarlıq, etikstandartlar və media savadlılığı ilə təmin olunur. Son illərdəölkədə media qanunvericiliyinin təkmilləşdirilməsi, jurnalistlərin sosial müdafiəsinin gücləndirilməsi, rəqəmsalmedianın inkişafı və peşəkar standartların yüksəldilməsiistiqamətində mühüm addımlar atılıb. Müasir informasiyamühitinin yaratdığı yeni reallıqlar Azərbaycan mediasıqarşısında da mühüm vəzifələr müəyyənləşdirir. Bu vəzifələraraşdırma jurnalistikasının institusional əsaslarınınmöhkəmləndirilməsini, regional medianın rəqabətqabiliyyətininartırılmasını, data jurnalistikası və süni intellekttexnologiyalarından etik və məsuliyyətli şəkildə istifadəolunmasını, Azərbaycanın informasiya imkanlarını beynəlxalqauditoriyaya çatdıracaq çoxdilli media resurslarınıngenişləndirilməsini, eləcə də dezinformasiyaya qarşı müasirfakt-yoxlama sistemlərinin daha da təkmilləşdirilməsini zəruriedir. Gələcəyin mediası yalnız xəbəri təqdim edən deyil, həm dəməlumatı izah edən, təhlil edən və cəmiyyətə doğru qərarverməyə kömək edən media olacaq. Texnologiyanın sürətləinkişaf etdiyi bir dövrdə süni intellekt xəbər hazırlamaq, alqoritmlər mürəkkəb məlumat bazalarını təhlil etmək, avtomatlaşdırılmış sistemlər isə reportaj mətnləri yaratmaqimkanına malikdir. Ancaq hadisələrin mahiyyətini dərk etmək, faktları vicdanla araşdırmaq, peşə etikasına sadiq qalmaq, insantaleyinə həssas yanaşmaq və cəmiyyət qarşısında məsuliyyəthissi daşımaq heç bir texnologiyanın deyil, yalnız peşəkarjurnalistin fərqləndirici xüsusiyyətidir. Məhz buna görə dəgələcəyin uğurlu jurnalisti texnologiyanı rəqib deyil, köməkçikimi qəbul etməlidir. Süni intellekt informasiyanı sürətləndirəbilər, lakin həqiqəti müəyyənləşdirmək məsuliyyətini əvəz edəbilməz. Milli mətbuat peşə sahəsi kimi ən əsas da, millidövlətçiliyin dayaqlarından biridir. Güclü media olmayancəmiyyətlərdə ictimai etimad zəifləyir, dezinformasiyagenişlənir və vətəndaşın doğru qərar verməsi çətinləşir. Hesab edirəm ki, Azərbaycan mediasının qarşıdakı əsas missiyası yalnız operativ xəbər istehsalı deyil, həm də analitik düşüncənin inkişafına, milli maraqların beynəlxalq informasiya məkanında peşəkar şəkildə təqdim edilməsinə və media savadlılığının yüksəldilməsinə xidmət etməkdir. Bu məqsədə çatmaq üçün jurnalist peşəsinin nüfuzu, etik normalara sadiqlik, davamlı peşəkar inkişaf və müasir texnologiyaların məsuliyyətlə tətbiqi əsas prioritetlər olmalıdır. Həsən bəy Zərdabinin “Əkinçi” ilə başladığı maarifçilik yolu bu gün rəqəmsal platformalarda davam edir. Dəyişən yalnız vasitələrdir; həqiqətə sədaqət, cəmiyyətə xidmət və milli dəyərlərə bağlılıq isə Azərbaycan jurnalistikasının dünən olduğu kimi bu gün də əsas meyarıdır. 22 İyul – Milli Mətbuat Günü münasibətilə bütün media nümayəndələrini təbrik edir, onlara peşə fəaliyyətlərində obyektivlik, prinsipiallıq, yaradıcı uğurlar və həqiqətə sadiqlik arzulayıram. Çünki güclü dövlətin informasiya məkanını da ilk növbədə güclü, məsuliyyətli və peşəkar media formalaşdırır.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
