Xalqların tarixində müstəqilliyin qazanılması nə qədər şərəfli və qürurverici bir prosesdirsə, onun qorunub saxlanılması, suveren dövlət təsisatlarının qurulması və daxili-xarici təhdidlərin sovuşdurulması bir o qədər mürəkkəb, həm də ağrılı bir mərhələdir. Azərbaycan xalqı XX əsrin sonlarında sovet imperiyasının süqutu ilə özünün çoxəsrlik dövlətçilik ənənələrini yenidən bərpa etmək imkanı qazansa da, müstəqilliyin ilk illəri ölkə üçün görünməmiş siyasi, iqtisadi, hərbi və sosial böhranlarla müşayiət olundu. 1991-ci il oktyabrın 18-də qəbul edilmiş “Azərbaycan Respublikasının Dövlət Müstəqilliyi haqqında Konstitusiya Aktı” hüquqi baxımdan yeni bir dövrün əsasını qoysa da, faktiki olaraq ölkə həm daxildən, həm də xaricdən gələn dağıdıcı dalğaların qarşısında olduqca kövrək bir vəziyyətdə idi. Çünki müstəqilliyin ilk addımları total xaos, hakimiyyət böhranı, Ermənistanın hərbi təcavüzü və iqtisadiyyatın tamamilə iflic olması şəraitində atılırdı.
Bu dövrün ən dramatik tərəfi ondan ibarət idi ki, gənc respublika eyni vaxtda bir-biri ilə zəncirvari şəkildə bağlı olan bir neçə qlobal problemlə mübarizə aparmaq məcburiyyətində qalmışdı. Bu problemlərin önündə isə Ermənistanın Azərbaycana qarşı başlatdığı əsassız torpaq iddiaları və bunun hərbi təcavüzə çevrilməsi dayanırdı. Dağlıq Qarabağ və onun ətrafındakı rayonların işğal prosesi müstəqilliyin ilk illərində milli təhlükəsizlik sisteminin olmamasından və vahid komandanlığa tabe olan ordunun yoxluğundan qaynaqlanaraq getdikcə dərinləşirdi. Sovet ordusunun ölkədən çıxarılması və milli hərbi birləşmələrin nizami ordu prinsipləri əsasında deyil, daha çox pərakəndə və siyasi qruplaşmaların təsiri altında formalaşması cəbhədəki uğursuzluqları qaçılmaz edirdi. Hərbi uğursuzluqlar isə öz növbəsində daxili siyasi mühiti daha da gərginləşdirir, cəmiyyətdə ümidsizlik və inamsızlıq hissini artırırdı. Erməni silahlı birləşmələrinin həyata keçirdiyi etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində yüz minlərlə insanın öz doğma yurdundan didərgin düşərək qaçqın və məcburi köçkün statusuna məruz qalması ölkədə humanitar fəlakətin əsasını qoydu.
Hərbi təcavüzün doğurduğu bu humanitar böhran respublikanın daxili siyasi sabitliyini tamamilə pozmuşdu. Müstəqilliyin ilk illərində Azərbaycanda cərəyan edən proseslər hakimiyyət uğrunda gedən amansız mübarizələrlə xarakterizə olunurdu. Dövləti idarə etməli olan siyasi qüvvələrin və rəhbər şəxslərin səriştəsizliyi, milli maraqları şəxsi və qrup mənafelərinə qurban verməsi dövlət idarəçilik aparatının tamamilə iflic olmasına gətirib çıxarmışdı. Ölkədə qanunçuluğun qorunması, ictimai asayişin təmin edilməsi funksiyasını yerinə yetirməli olan orqanlar ayrı-ayrı siyasi qrupların əlində bir alətə çevrilmişdi. Müxtəlif silahlı qruplaşmaların paytaxtda və bölgələrdə özbaşınalıq etməsi, dövlət çevrilişlərinə cəhdlər və hakimiyyətin tez-tez əl dəyişdirməsi ölkəni vətəndaş müharibəsinin astanasına gətirmişdi. Siyasi hakimiyyətin zəifliyi xarici qüvvələrin Azərbaycana qarşı təsir rıçaqlarını gücləndirir və gənc dövləti dünya xəritəsindən silinmək təhlükəsi ilə üz-üzə qoyurdu. Bu şəraitdə xalqın dövlətə və gələcəyə olan inamı minimuma enmişdi, çünki ölkəni idarə edənlər yaranmış milli böhrandan çıxış yolunu tapmaq iqtidarında deyildilər.
Siyasi və hərbi böhranın ən ağır zərbəsi isə ölkə iqtisadiyyatına dəydi. Sovet İttifaqı dövründə Azərbaycan iqtisadiyyatı tamamilə mərkəzləşdirilmiş planlı sistemə və digər müttəfiq respublikalarla mövcud olan istehsal əlaqələrinə əsaslanırdı. İmperiyanın dağılması ilə bu iqtisadi zəncir qırıldı, xammal və hazır məhsul tədarükü dayandı, nəticədə minlərlə müəssisə, zavod və fabrik fəaliyyətini tamamilə dayandırmaq məcburiyyətində qaldı. Bazar iqtisadiyyatına keçid üçün zəruri olan hüquqi və institusional islahatların vaxtında aparılmaması, idarəetmədəki diletantlıq iqtisadi tənəzzülü daha da sürətləndirdi. Ölkədə hiperinflyasiya baş alıb gedir, milli valyuta sürətlə dəyərdən düşür, əhalinin pul yığımları tamamilə puç olurdu. Sənaye və kənd təsərrüfatı istehsalının kəskin şəkildə azalması daxili bazarda ərzaq və geniş istehlak mallarının qıtlığına səbəb olmuşdu. İnsanlar ən ibtidai ehtiyaclarını qarşılamaq üçün saatlarla növbələrdə durmaq məcburiyyətində qalırdılar. İqtisadiyyatın rəqabət qabiliyyətini itirməsi, işsizliyin kütləvi xarakter alması və sosial təminat sisteminin çökməsi əhalinin böyük əksəriyyətini yoxsulluq həddinin altına atdı.
Bu sosial-iqtisadi çətinliklər cəmiyyətin mənəvi-psixoloji vəziyyətinə də dərin yaralar vurdu. Müstəqilliyin bəxş etdiyi azadlıq sevinci qısa müddətdə yerini dolanışıq dərdinə, müharibə qorxusuna və gələcək qeyri-müəyyənliyin gətirdiyi depressiyaya verdi. Səhiyyə və təhsil sistemləri dövlət maliyyələşməsinin kəsilməsi səbəbindən dağılmaq təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Xəstəxanaların tibbi ləvazimat və dərman preparatları ilə təminatı demək olar ki, yox dərəcəsində idi, bu isə əhali arasında xəstəliklərin və ölüm hallarının artmasına zəmin yaradırdı. Məktəblər və ali təhsil müəssisələri həm maddi-texniki bazanın aşınması, həm də müəllimlərin sosial vəziyyətinin ağırlığı ucbatından öz funksiyalarını normal yerinə yetirə bilmirdi. Bundan əlavə, ölkə daxilində yaranmış ümidsizlik mühiti ziyalıların, elmi potensialın və yüksək ixtisaslı kadrların ölkəni kütləvi şəkildə tərk etməsinə — “beyin axını”na səbəb oldu ki, bu da gənc dövlətin gələcək inkişaf perspektivlərinə vurulan ən ağır zərbələrdən biri idi.
Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində qarşılaşdığı digər bir ciddi sınaq isə beynəlxalq təcrid və xarici siyasətdəki uğursuzluqlar idi. Yeni qurulan dövlət öz haqlı səsini, Qarabağ həqiqətlərini və məruz qaldığı təcavüzü dünya birliyinə çatdırmaqda böyük çətinliklər çəkirdi. Erməni diasporunun güclü təbliğat maşını qarşısında Azərbaycanın diplomatik təcrübəsinin və resurslarının yetərsizliyi beynəlxalq arenada ölkəmiz haqqında yanlış təsəvvürlərin formalaşmasına şərait yaradırdı. Hətta ABŞ Konqresi tərəfindən Azərbaycana qarşı ədalətsiz “Azadlığa Dəstək Aktı”na 907-ci düzəlişin qəbul edilməsi, təcavüzə məruz qalan tərəfin humanitar yardımlardan məhrum edilməsi o dövrkü xarici siyasətin və diplomatiyanın acınacaqlı durumunu bariz şəkildə nümayiş etdirirdi. Regional güclərin Azərbaycandakı daxili qeyri-sabitlikdən istifadə edərək ölkəni öz təsir dairələrinə salmaq cəhdləri, geopolitik təzyiqlər dövlətin xarici siyasət kursunun müəyyənləşməsində xaotik vəziyyət yaratmışdı. Şaxələndirilməmiş, emosiyalara və anlıq maraqlara söykənən xarici siyasət xətti Azərbaycanı müttəfiqsiz qoyur və beynəlxalq müstəvidə dayaqlarını zəiflədirdi.
Bütün bu mənfi proseslərin kulminasiya nöqtəsi isə 1993-cü ilin yayında ölkənin parçalanmaq və bir dövlət kimi mövcudluğunu itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalması oldu. Gəncə hadisələri ilə başlayan hərbi-siyasi böhran mərkəzi hakimiyyətin nəzarəti tamamilə itirdiyini göstərdi. Ölkənin cənubunda və şimalında separatçı meyillərin baş qaldırması, etnik zəmində qarşıdurma yaratmaq cəhdləri Azərbaycanın dövlət bütövlüyünü birbaşa hədəfə almışdı. Daxili düşmənçilik və hakimiyyət ambisiyaları o həddə çatmışdı ki, cəbhə xəttindəki hərbi hissələr mövqelərini buraxaraq paytaxta doğru irəliləyir, bu isə erməni işğalçılarının yeni-yuezi torpaqları asanlıqla ələ keçirməsinə şərait yaradırdı. Azərbaycan öz tarixinin ən qaranlıq, ən ümidsiz və həlledici günlərini yaşayırdı. Belə bir vəziyyətdə dövlətin xilası yalnız xalqın vahid bir ideya ətrafında birləşməsindən və proseslərə güclü, təcrübəli, milli liderin müdaxiləsindən asılı idi.
Tarixin bu çətin sınaq anında Azərbaycan xalqı öz müdrikliyini nümayiş etdirərək dövlətçiliyin qorunması üçün qətiyyətli addım atdı. 1993-cü ilin iyununda Heydər Əliyevin xalqın təkidli tələbi ilə yenidən siyasi hakimiyyətə qayıdışı ölkənin xilasının dönüş nöqtəsi oldu. İlk növbədə daxili xaosa son qoyuldu, qanunsuz silahlı qruplaşmalar tərksilah edildi və dövlət idarəçiliyində monolit bir sistem quruldu. Bu sabitlik mühiti qısa müddətdə cəbhədə atəşkəsin əldə olunmasına, ordunun yenidən təşkilatlanmasına və nizami ordu prinsiplərinin bərqərar edilməsinə imkan yaratdı. Eyni zamanda, iqtisadi dirçəlişin əsası olan “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması ilə xarici investisiyaların ölkəyə axını təmin edildi və Azərbaycanın beynəlxalq məkanda etibarlı tərəfdaş imici formalaşdı. Diplomatik müstəvidə aparılan düşünülmüş və tarazlaşdırılmış siyasət nəticəsində ölkə beynəlxalq təcriddən çıxdı və Qarabağ münaqişəsinin hüquqi çərçivəsi dünya birliyi tərəfindən Azərbaycanın ərazi bütövlüyü kontekstində tanındı.
Müstəqilliyin ilk illərində yaşanan bu ağır, lakin ibrətamiz dərslər Azərbaycan xalqının yaddaşına dövlətçiliyin nə dərəcədə həssas və qorunmalı bir nemət olduğu həqiqətini həkk etdi. Yaşanmış faciələr, iqtisadi məhrumiyyətlər və siyasi böhranlar fonunda qazanılan təcrübə sonrakı illərdə dövlətin daha dayanıqlı, güclü və suveren bir subyekt kimi formalaşması üçün möhkəm bir təməl rolunu oynadı. İlk illərin acı sınaqlarından uğurla keçən Azərbaycan dövləti, öz müstəqilliyini sarsılmaz etməklə yanaşı, həm də gələcək nəsillərə qüdrətli, sabit və öz ayaqları üzərində dik durmağı bacaran bir məmləkət miras qoymağın real nümunəsini yaratdı.
Süleymanova Mərziyyə,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
