XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan xalqının tarixində mühüm ictimai-siyasi dəyişikliklərlə yadda qalmışdır. Çar Rusiyasının süqutu, milli azadlıq hərəkatlarının güclənməsi və xalqların öz müqəddəratını təyin etmək uğrunda mübarizəsi Azərbaycan xalqının da milli dövlətçilik arzularını reallaşdırmasına şərait yaratdı. 1918-ci il mayın 28-də yaradılmış Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yalnız siyasi müstəqillik deyil, həm də xalqın milli kimlik şüurunun yenidən formalaşması baxımından mühüm tarixi hadisə oldu. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti xalqın öz milli mənsubiyyətini dərk etməsinə, milli-mənəvi dəyərlərə sahib çıxmasına və müstəqil dövlətçilik düşüncəsinin güclənməsinə böyük təsir göstərdi.
Uzun illər Rusiya imperiyasının tərkibində yaşayan Azərbaycan xalqı müxtəlif sahələrdə milli məhdudiyyətlərlə qarşılaşırdı. Ana dilinin sıxışdırılması, milli mədəniyyətin lazımi səviyyədə inkişaf etməməsi və xalqın siyasi hüquqlardan məhrum olması milli şüurun zəifləməsinə səbəb olurdu. Lakin XIX əsrin sonu və XX əsrin əvvəllərində maarifçilik hərəkatının güclənməsi, milli mətbuatın yaranması və ziyalı təbəqəsinin formalaşması xalq arasında milli oyanış prosesini sürətləndirdi. Bu dövrdə Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Əlimərdan bəy Topçubaşov və Fətəli xan Xoyski kimi görkəmli şəxsiyyətlər milli ideologiyanın formalaşmasında mühüm rol oynadılar.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması xalqın milli kimliyinin bərpasında dönüş nöqtəsi oldu. İlk dəfə olaraq “Azərbaycan” adı müstəqil dövlət adı kimi beynəlxalq arenaya çıxarıldı. Bu addım xalqın vahid milli kimlik ətrafında birləşməsinə mühüm təsir göstərdi. Cümhuriyyət rəhbərləri anlayırdılar ki, dövlətin möhkəmlənməsi üçün yalnız siyasi müstəqillik kifayət deyil, eyni zamanda milli şüurun inkişafı da vacibdir. Buna görə də ana dilinin dövlət dili elan edilməsi, milli məktəblərin açılması və maarifin inkişaf etdirilməsi əsas prioritetlərdən biri oldu.
Təhsil sahəsində həyata keçirilən islahatlar milli kimlik şüurunun güclənməsinə xüsusi təsir göstərdi. Azərbaycan dilində təhsilin genişləndirilməsi, müəllim hazırlığının təşkili və gənclərin xaricdə təhsil almağa göndərilməsi xalqın milli özünüdərkinin inkişafına xidmət edirdi. 1919-cu ildə Bakı Dövlət Universitetinin yaradılması milli elm və təhsil tarixində mühüm hadisə idi. Bu universitet gələcək milli kadrların hazırlanmasına və milli düşüncənin inkişafına böyük töhfə verdi.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti demokratik prinsiplərə əsaslanan dövlət idi. Parlamentin yaradılması, çoxpartiyalı sistemin mövcudluğu və vətəndaş hüquqlarının qorunması xalqda dövlətçilik ənənələrinin formalaşmasına səbəb oldu. Xüsusilə qadınlara seçki hüququnun verilməsi Şərq dünyasında mühüm yenilik hesab olunurdu. Bu addım Azərbaycan xalqının müasir və demokratik dəyərlərə sahib olduğunu göstərirdi. Cümhuriyyət dövründə qəbul olunan qərarlar xalqın öz dövlətinə inamını artırır, milli qürur hissini gücləndirirdi.
Milli atributların yaradılması da milli kimlik şüurunun formalaşmasında mühüm rol oynadı. Dövlət bayrağı, gerb və himn kimi rəmzlər xalqın milli birliyini və müstəqillik ideyasını əks etdirirdi. Xüsusilə üçrəngli bayraq türkçülük, islamçılıq və müasirlik ideyalarının birliyini ifadə edərək milli ideologiyanın əsas simvollarından birinə çevrildi. Bu rəmzlər xalqın öz tarixi və milli dəyərlərinə bağlılığını daha da artırdı.
Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti cəmi 23 ay fəaliyyət göstərsə də, onun xalqın milli şüurunda yaratdığı təsir uzunmüddətli oldu. 1920-ci ildə bolşevik işğalı nəticəsində Cümhuriyyət süqut etsə də, müstəqillik ideyası xalqın yaddaşından silinmədi. Sovet dövründə belə Azərbaycan xalqı milli dövlətçilik arzularını qoruyub saxladı. Nəticədə 1991-ci ildə Azərbaycan yenidən müstəqilliyini bərpa edərkən məhz Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin siyasi və mənəvi irsinə söykəndi.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti yalnız ilk demokratik respublika deyil, həm də xalqın milli kimlik şüurunu özünə qaytaran mühüm tarixi mərhələ olmuşdur. Bu dövlət xalqın milli özünüdərkini gücləndirmiş, müstəqillik və dövlətçilik ənənələrinin əsasını qoymuşdur. Azərbaycan xalqının bu gün sahib olduğu milli birlik və dövlətçilik düşüncəsinin formalaşmasında Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin rolu əvəzsizdir.
Kamilova Aidə Azər qızı,
261 №-li məktəb-liseyin ibtidai sinif müəllimi
