Azərbaycan tarixində qadınlar yalnız ailə institutunun qoruyucusu kimi deyil, həm də cəmiyyətin inkişafına təsir göstərən mühüm sosial qüvvə kimi çıxış ediblər. Tarixin müxtəlif mərhələlərində Azərbaycan qadınları maarifçilik hərəkatında iştirak edib, mədəniyyətin, elmin və mətbuatın inkişafına töhfə verib, ölkənin ictimai həyatında fəal mövqe tutublar. Bu proses xüsusilə XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq daha sistemli xarakter alıb və qadınların ictimai mövqeyi tədricən güclənib.
XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda maarifçilik ideyalarının yayılması qadınların təhsil almasına və ictimai fəaliyyətə qoşulmasına yeni imkanlar yaratdı. Bu prosesin mühüm mərhələlərindən biri 1918-ci ildə baş verən Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin yaradılması idi. Cümhuriyyət qadınlara seçki hüququ verərək onların siyasi və ictimai həyatda iştirakına şərait yaratdı. Bu qərar yalnız region üçün deyil, ümumilikdə müsəlman dünyası üçün də mühüm yenilik sayılırdı. Həmin dövrdə qadınların maariflənməsi və təhsilə cəlb olunması istiqamətində çalışan ziyalı qadınlar xüsusi rol oynayırdı. Onlardan biri maarifçi və pedaqoq Mədinə Qiyasbəyli idi. O, qadınların təhsil almasının vacibliyini müdafiə edir, məktəblərin təşkili və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olaraq yeni nəslin formalaşmasına töhfə verirdi. Onun fəaliyyəti Azərbaycan qadınının maarifçi obrazının formalaşmasında mühüm rol oynayıb.
Maarifçilik hərəkatında fəal iştirak edən qadınlardan biri də Həmidə Cavanşir idi. O, xeyriyyəçilik fəaliyyəti, kənd məktəblərinin açılması və qadınların savadlanması istiqamətində gördüyü işlərlə tanınırdı. Həmidə Cavanşir həmçinin dövrün ictimai problemlərinə həssas yanaşan ziyalı qadınlardan biri kimi Azərbaycan mədəni həyatında iz qoyub. Azərbaycan qadınlarının mətbuat və ədəbiyyat sahəsində fəaliyyəti də diqqətəlayiqdir. Görkəmli yazıçı və publisist Ümmügülsüm Sadıqzadə yaradıcılığında qadın azadlığı, cəmiyyətin inkişafı və milli düşüncə kimi mövzulara geniş yer verirdi. Onun yazıları dövrün ictimai fikrinin formalaşmasına təsir göstərən nümunələrdən hesab olunur.
Sovet dövründə isə qadınların elm və mədəniyyət sahəsində fəaliyyəti daha geniş vüsət aldı. Bu dövrdə Azərbaycan qadınları müxtəlif sahələrdə uğurlar qazanaraq ölkənin intellektual potensialının güclənməsinə töhfə verdilər. Məsələn, görkəmli alim və şərqşünas Aida İmanquliyeva Azərbaycan şərqşünaslıq məktəbinin formalaşmasında mühüm rol oynadı və elmi fəaliyyəti ilə beynəlxalq akademik mühitdə də tanındı.
Mədəniyyət sahəsində isə Azərbaycan qadınları dünya miqyasında tanınan uğurlara imza atdılar. Şərqdə ilk opera müğənnilərindən biri olan Şövkət Məmmədova milli musiqi mədəniyyətinin inkişafına böyük töhfə verdi və Azərbaycan incəsənətinin tanıdılmasında mühüm rol oynadı. Müstəqillik dövründə qadınların ictimai və siyasi həyatda iştirakı daha da genişləndi. Dövlət idarəçiliyi, sosial layihələr və humanitar fəaliyyət sahələrində qadınların rolu artdı. Bu baxımdan Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti Mehriban Əliyeva həyata keçirdiyi sosial və mədəni layihələrlə qadınların cəmiyyət həyatındakı aktiv mövqeyinin müasir nümunələrindən biri kimi çıxış edir.
Beləliklə, Azərbaycan tarixinin müxtəlif mərhələlərində qadınlar təhsil, elm, mətbuat və mədəniyyət sahələrində fəal iştirak edərək cəmiyyətin inkişafına mühüm töhfələr veriblər. Bu ənənə bu gün də davam edir və Azərbaycan qadınları ölkənin ictimai həyatında mühüm rol oynamaqda davam edirlər.
Telnaz Talıbova,
Bakı Slavyan Universitetinin tələbəsi
