Son illərdə nəqliyyat və logistika marşrutları yalnız iqtisadi deyil, eyni zamanda geosiyasi güc aləti kimi çıxış etməyə başlamışdır. Bu kontekstdə Zəngəzur dəhlizi artıq regional əməkdaşlıq layihəsi çərçivəsindən çıxaraq beynəlxalq aktorların maraq dairəsində yer alan strateji məsələ kimi qiymətləndirilir. ABŞ Prezidenti səviyyəsində bu layihəyə verilən siyasi dəstək isə Azərbaycanın regiondakı rolunun yeni mərhələyə keçdiyini göstərir.
Zəngəzur dəhlizi uzun müddət Azərbaycan–Ermənistan münasibətlərində əsas mübahisə mövzularından biri olub. İkinci Qarabağ müharibəsindən sonra gündəmə gələn bu layihə ilkin mərhələdə regional nəqliyyat bağlantısı kimi təqdim edilsə də, 2025–2026-cı illərdə baş verən siyasi proseslər nəticəsində daha geniş geosiyasi məna kəsb etməyə başlayıb. Xüsusilə ABŞ-ın prosesə aktiv şəkildə qoşulması Zəngəzur dəhlizini regional çərçivədən çıxararaq beynəlxalq gündəmin əsas mövzularından birinə çevirib.
BBC News və Euronews kimi nüfuzlu media qurumlarının təhlillərində qeyd olunur ki, Vaşinqtonda Azərbaycan və Ermənistan liderlərinin iştirakı ilə əldə olunan razılaşmadan sonra dəhliz “Zəngəzur koridoru” anlayışından uzaqlaşaraq “Beynəlxalq Sülh və Rifah üçün Tramp Marşrutu” (TRIPP) kimi təqdim olunmağa başlanıb. Bu dəyişiklik təkcə terminoloji deyil, eyni zamanda layihənin hüquqi və siyasi mahiyyətinin də transformasiyasını əks etdirir. Yeni razılaşmaya əsasən, marşrut Ermənistanın suverenliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərəcək, lakin idarəetmə ABŞ liderliyində beynəlxalq konsorsiuma həvalə olunacaq.
Bu model əvvəlki illərdə irəli sürülən Zəngəzur dəhlizi konsepsiyasından ciddi şəkildə fərqlənir. Belə ki, 2020-ci il 10 noyabr bəyanatında nəqliyyat xəttinin təhlükəsizliyinin Rusiya Federal Təhlükəsizlik Xidməti tərəfindən təmin olunması nəzərdə tutulduğu halda, TRIPP formatı Rusiyanı prosesdən kənarda saxlayır. Beynəlxalq media və analitik mərkəzlər bu vəziyyəti Rusiyanın Cənubi Qafqazdakı təsir imkanlarının zəifləməsi və ABŞ-ın bölgədə yeni strateji mövqelər əldə etməsi kimi qiymətləndirirlər.
Eyni zamanda, bu marşrut Azərbaycan üçün mühüm strateji üstünlüklər yaradır. Naxçıvan Muxtar Respublikasının ölkənin əsas ərazisi ilə birbaşa quru əlaqəsi əldə etməsi təkcə daxili inteqrasiyanı gücləndirmir, həm də Azərbaycanın Türkiyə və Orta Asiya ilə əlaqələrini daha da möhkəmləndirir. Anadolu Agentliyi və Euronews-in təhlillərinə görə, bu marşrut Azərbaycanın regional logistika və nəqliyyat mərkəzi kimi mövqeyini gücləndirərək ölkəni Orta Dəhlizin əsas aktorlarından birinə çevirir.
Layihənin enerji və iqtisadi ölçüləri də xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Ekspertlər hesab edirlər ki, Zəngəzur marşrutu gələcəkdə yalnız yük və sərnişin daşımaları üçün deyil, eyni zamanda enerji xətləri, boru kəmərləri və rəqəmsal kommunikasiya infrastrukturu üçün istifadə oluna biləcək strateji platformaya çevrilə bilər. Bu isə Azərbaycanın Avropa və Asiya arasında enerji təhlükəsizliyində rolunu daha da gücləndirir.
Zəngəzur dəhlizinin TRIPP formatında yenidən dizayn edilməsi Cənubi Qafqazda mövcud geosiyasi balansın dəyişdiyini göstərir. Bu dəyişiklik ilk növbədə bölgədə uzun illər əsas vasitəçi rolunu oynayan Rusiyanın təsir imkanlarının məhdudlaşması ilə diqqət çəkir. Moskva üçün Zəngəzur marşrutu təkcə nəqliyyat layihəsi deyil, post-sovet məkanında siyasi və strateji nüfuz aləti kimi qiymətləndirilirdi. Lakin Time və The Washington Post kimi nəşrlərin vurğuladığı kimi, yeni razılaşma Rusiyanın bölgədəki ənənəvi vasitəçi rolunu zəiflədir.
İran üçün isə layihə daha həssas xarakter daşıyır. Rəsmi Tehran uzun müddət Zəngəzur dəhlizini “qırmızı xətt” kimi təqdim etmiş, regionda yeni nəqliyyat xəttinin açılmasının İranın geosiyasi mövqelərinə zərər verə biləcəyini bəyan etmişdi. Buna baxmayaraq, marşrutun Ermənistanın suverenliyi çərçivəsində fəaliyyət göstərəcəyi və beynəlxalq konsorsium tərəfindən idarə olunacağı barədə razılaşma İranın əvvəlki sərt mövqeyini qismən yumşaltmış görünür.
ABŞ üçün TRIPP layihəsi isə yalnız regional sabitlik təşəbbüsü deyil, daha geniş strateji məqsədlərə xidmət edir. ABŞ administrasiyası bu marşrutu Rusiyanın bölgədəki təsirini balanslaşdırmaq, İranın logistika və enerji marşrutları üzərindəki dominantlığını zəiflətmək və Avropa üçün alternativ nəqliyyat və enerji xətləri yaratmaq vasitəsi kimi qiymətləndirir. Euronews və Foreign Policy kimi platformalarda yayımlanan təhlillər Vaşinqtonun Cənubi Qafqazı Avrasiya məkanında yeni strateji körpü kimi formalaşdırmaq niyyətində olduğunu göstərir.
Bu kontekstdə Prezident İlham Əliyevin yerli televiziya kanallarına verdiyi müsahibədə səsləndirdiyi fikirlər Azərbaycanın balanslı xarici siyasət kursunun davam etdiyini təsdiqləyir. Azərbaycan bir tərəfdən regional əməkdaşlıq imkanlarını genişləndirir, digər tərəfdən isə böyük güclər arasında maraqların kəsişdiyi mürəkkəb geosiyasi mühitdə öz strateji mövqeyini qoruyur.
Beləliklə, Prezident İlham Əliyevin müsahibəsində Zəngəzur marşrutunun artıq beynəlxalq səviyyədə qəbul olunmuş reallıq kimi təqdim edilməsi təsadüfi deyil. Sözügedən açıqlama göstərir ki, Azərbaycan bu layihə vasitəsilə təkcə regional maraqlarını deyil, eyni zamanda qlobal geosiyasi balansdakı yerini də möhkəmləndirməyə çalışır.
Gövhər Mərdanova,
Bakı Slavyan Universiteti/Sosial elmlər və Regionşünaslıq fakültəsi Jurnalistika ixtisası
4-cü kurs
