AnalitikaGündəmSiyasət

30 illik həsrətin sonu: Kəlbəcərin azadlıq nəfəsi

Bəzi tarixlər var ki, onlar bir xalqın yaddaşında yalnız təqvim günü kimi deyil, taleyini dəyişən, gələcəyə baxışını yeniləyən və milli ruhunu gücləndirən mühüm hadisə kimi yaşayır. Kəlbəcərin azad edilməsi də Azərbaycan tarixində belə əlamətdar hadisələrdən biridir. Təxminən otuz il ərzində doğma yurdlarından ayrı düşən minlərlə insanın qəlbində yaşatdığı qayıdış arzusu 2020-ci il noyabrın 25-də yeni məna qazandı. Həmin gün Kəlbəcər rayonu Azərbaycana qaytarıldı və uzun illər davam edən ayrılığın sona çatması üçün tarixi imkan yarandı. Dağların səssizliyinə qərq olmuş kəndlərin, sahibsiz qalmış evlərin və həsrətlə xatırlanan yolların yenidən doğma insanların səsi ilə canlanacağına inam gücləndi.

Kəlbəcər Azərbaycanın zəngin təbiəti, qədim yaşayış ənənələri və özünəməxsus mədəni mühiti ilə seçilən bölgələrindən biridir. Kiçik Qafqazın əzəmətli dağları arasında yerləşən rayonun geniş yaylaqları, sərin bulaqları, mineral su mənbələri və meşələri bu diyarın təbii simasını formalaşdırır. Kəlbəcər sakinlərinin həyat tərzi əsrlər boyu ətraf mühitlə sıx bağlı olub. Dağ çəmənlikləri, yaylaq yolları, ailə təsərrüfatları və kənd həyatı burada yaşayan insanların yaddaşında xüsusi yer tutub. Buna görə də Kəlbəcərin itirilməsi yalnız bir ərazidən uzaq düşmək deyildi; bu, minlərlə insanın gündəlik həyatından, ata-baba yurdlarından və mənəvi bağlılıq duyduğu məkandan ayrılması demək idi.

1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin Kəlbəcəri işğal etməsi rayonun tarixində ağır səhifə açdı. Əhali öz evlərini tərk etmək məcburiyyətində qaldı, ailələr müxtəlif bölgələrdə məskunlaşdı, illərlə qurulmuş həyat bir anda dəyişdi. İnsanlar özləri ilə yalnız götürə bildiklərini apara bildilər; doğma evlər, təsərrüfatlar, şəxsi əşyalar və uşaqlıq xatirələri isə geridə qaldı. Köçkünlük şəraitində yaşayan ailələr üçün ən çətin sınaqlardan biri yeni həyata uyğunlaşmaqla yanaşı, öz yurdlarına qayıdacaqları günə inamı qorumaq idi.

Kəlbəcərin işğalı rayon sakinlərinin sosial və mənəvi həyatına dərin təsir göstərdi. Doğma evindən ayrılan insan üçün məkanla bağlı xatirələr zaman keçdikcə daha da qiymətli olur. Uşaqlıqda keçilən cığırlar, ailə üzvləri ilə toplaşılan həyətlər, qonşuların səmimi münasibətləri və bayram günlərində yaşanan sevinc insanın yaddaşında qorunub qalır. Kəlbəcərlilər uzun illər ərzində həmin xatirələri yaşatdılar, övladlarına doğma yurdları haqqında danışdılar və bir gün geri dönəcəklərinə ümid etdilər. Beləliklə, Kəlbəcərdən uzaqda yaşamaq bu torpağa bağlılığı zəiflətmədi, əksinə, qayıdış arzusunu nəsillər arasında ötürülən mənəvi dəyərə çevirdi.

İşğal illəri yalnız insanların köçkün həyatı ilə yadda qalmadı. Rayonun yaşayış məntəqələri, təsərrüfat infrastrukturu və bir sıra mədəni irs nümunələri ciddi zərər gördü. Ərazinin uzun müddət Azərbaycanın nəzarətindən kənarda qalması onun iqtisadi inkişafını dayandırdı, əvvəlki sosial əlaqələrin pozulmasına səbəb oldu. Bu şəraitdə Kəlbəcərin azad olunması məsələsi dövlətin ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi ilə yanaşı, tarixi ədalətin bərpası və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıtmaq hüququnun gerçəkləşməsi baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyırdı.

Azərbaycan xalqı işğal dövründə torpaqlarının azad olunması məqsədindən vaz keçmədi. Ölkənin siyasi, diplomatik və hərbi istiqamətlərdə həyata keçirdiyi fəaliyyət ərazi bütövlüyünün bərpası hədəfinə yönəlmişdi. 2020-ci ilin payızında baş verən Vətən müharibəsi bu mübarizənin taleyüklü mərhələsi oldu. Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında əldə etdiyi uğurlar ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasına yol açdı və uzun illər davam edən münaqişənin gedişində əsaslı dəyişiklik yaratdı.

Vətən müharibəsində qazanılan Qələbə Azərbaycanın hərbi imkanları, dövlət idarəçiliyi və milli səfərbərlik potensialı baxımından mühüm hadisə kimi tarixə düşdü. Müharibə dövründə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin göstərdiyi həmrəylik, hərbçilərin fədakarlığı və xalqın qələbəyə inamı ümumi məqsəd ətrafında birləşmənin əhəmiyyətini nümayiş etdirdi. Torpaqların azad edilməsi uğrunda həyatını itirən şəhidlərin xatirəsi isə bu tarixi yolun ən ağrılı və unudulmaz tərəfi olaraq qalır. Onların fədakarlığı Azərbaycan xalqının yaddaşında ehtiramla yaşadılır.

2020-ci il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanat Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması üçün hüquqi-siyasi əsas yaratdı. Bəyanata uyğun olaraq, noyabrın 25-də Azərbaycan Ordusu Kəlbəcər rayonuna daxil oldu və rayon Azərbaycana təhvil verildi. Bu hadisə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlar aparılmadan ərazinin geri qaytarılması ilə nəticələndi. Kəlbəcərin azadlığı ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əldə edilən mühüm nəticələrdən biri olmaqla yanaşı, uzun illər yurd həsrəti çəkən sakinlərin doğma torpağa qayıdışına yeni ümidlər bəxş etdi.

Noyabrın 25-i kəlbəcərlilər üçün ayrılığın sona çatacağına dair inamın möhkəmləndiyi, doğma torpağın gələcəyinin yenidən qurulmasına başlanıldığı bir tarixdir. Bu günün əhəmiyyəti təkcə inzibati ərazinin geri qaytarılması ilə ölçülmür. Kəlbəcərin azad olunması insanların öz evlərinə, ailə xatirələrinə və mədəni köklərinə qovuşması üçün imkan yaratdı. Uzun müddət başqa yerlərdə yaşayan sakinlər üçün bu hadisə doğma kəndlərin, küçələrin və dağların yenidən əlçatan olması demək idi. Həsrətlə gözlənilən qayıdışın qarşısında duran çətinliklər böyük olsa da, əsas maneə aradan qalxmışdı.

Kəlbəcərin azad edilməsindən sonra rayonun qarşısında geniş bərpa və quruculuq vəzifələri dayandı. Uzun illər işğal altında qalmış ərazidə yaşayışın bərpası üçün nəqliyyat yollarının yenidən qurulması, elektrik enerjisi və su təchizatının təmin edilməsi, yaşayış evlərinin və sosial obyektlərin inşası tələb olunurdu. Dağlıq relyef və sərt iqlim şəraiti işləri mürəkkəbləşdirsə də, bölgənin inkişafı üçün ardıcıl tədbirlər həyata keçirilməyə başlandı. Bu fəaliyyət Kəlbəcərin yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi və sakinlərin mərhələli şəkildə qayıdışı üçün zəruri şəraitin yaradılmasına xidmət edir.

Böyük Qayıdış prosesi insanların doğma torpaqlarında təhlükəsiz və layiqli həyat sürməsini təmin etmək məqsədi daşıyır. Bu proses yalnız yaşayış evlərinin tikilməsi ilə məhdudlaşmır. İnsanların gündəlik ehtiyaclarını qarşılamaq üçün məktəblər, tibb müəssisələri, yollar, rabitə sistemləri, kommunal xidmətlər və məşğulluq imkanları da yaradılmalıdır. Kəlbəcərdə həyata keçirilən quruculuq işlərinin əhəmiyyəti məhz bu bütöv yanaşmada özünü göstərir. Məqsəd keçmiş yaşayış məntəqələrini sadəcə bərpa etmək deyil, müasir standartlara uyğun, davamlı inkişaf imkanlarına malik yaşayış mühiti formalaşdırmaqdır.

Rayonun gələcək iqtisadi inkişafında onun təbii sərvətləri və coğrafi xüsusiyyətləri mühüm rol oynaya bilər. Kəlbəcərin mineral su ehtiyatları, yaylaq sahələri, zəngin təbiəti və turizm potensialı müxtəlif iqtisadi fəaliyyət istiqamətlərinin inkişafı üçün imkanlar yaradır. Heyvandarlıq, arıçılıq, kənd təsərrüfatı və turizm yerli əhalinin məşğulluğuna, sahibkarlığın genişlənməsinə və bölgənin iqtisadi fəallığının artmasına töhfə verə bilər. Bu imkanlardan istifadə zamanı ekoloji tarazlığın qorunması, təbii sərvətlərin məsuliyyətli idarə olunması və tarixi irsin mühafizəsi əsas prinsiplərdən olmalıdır.

Kəlbəcərin dirçəlişi həm də onun sosial və mədəni həyatının bərpasını nəzərdə tutur. İnsanlar üçün doğma yurda qayıtmaq yalnız evdə yaşamaq deyil, əvvəlki sosial münasibətləri yenidən qurmaq, adət-ənənələri yaşatmaq və icma həyatını canlandırmaq deməkdir. Kənd və şəhərlərdə gündəlik həyatın bərpası, uşaqların təhsil alması, ailələrin işlə təmin olunması və mədəni tədbirlərin keçirilməsi bölgənin yenidən canlı ictimai məkana çevrilməsinə kömək edəcək. Bu baxımdan Kəlbəcərin gələcəyi fiziki infrastrukturla yanaşı, insanların sosial rifahından və cəmiyyət həyatında fəal iştirakından da asılıdır.

Gənc nəslin doğma torpaqda böyüməsi Kəlbəcərin gələcək inkişafı üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İşğal dövründə başqa bölgələrdə dünyaya gələn və böyüyən gənclərin bir qismi Kəlbəcəri ailələrinin xatirələri və danışdıqları hekayələr vasitəsilə tanıyıb. Onların doğma yurda qayıtması həmin xatirələrin şəxsi təcrübəyə çevrilməsinə imkan yaradır. Müasir təhsil müəssisələri, rəqəmsal imkanlar, peşə hazırlığı və məşğulluq proqramları gənclərin bölgədə gələcək qurmasına dəstək verə bilər. Beləliklə, Kəlbəcərin dirçəlişi həm də yeni nəslin öz doğma torpağı ilə daha möhkəm bağ qurması deməkdir.

Kəlbəcərin azadlığı Azərbaycanın milli yaddaşında Vətən anlayışının nə qədər dərin məna daşıdığını bir daha göstərdi. İnsanların uzun illər ərzində doğma yurdlarına bağlılıqlarını qoruması, ailə tarixlərini və mədəni ənənələrini yaşatması torpaqla insan arasındakı əlaqənin gücünü nümayiş etdirir. İşğal dövründə itirilmiş imkanların bərpası vaxt, zəhmət və planlı fəaliyyət tələb edir. Bununla belə, Kəlbəcərin yenidən qurulması istiqamətində atılan addımlar uzun müddət həsrətlə gözlənilən gələcəyin formalaşmasına şərait yaradır.

Bu tarixi hadisə şəhidlərin xatirəsini də xüsusi ehtiramla yad etməyi zəruri edir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda həyatını itirən hərbçilərin və mülki şəxslərin xatirəsi xalqın yaddaşında daim yaşayacaq. Onların fədakarlığı azadlıq tariximizin ayrılmaz hissəsidir. Kəlbəcərin azad edilməsi ilə əldə olunan nəticələr həmin mübarizənin əhəmiyyətini bir daha xatırladır və gələcək nəsillərin sülhün, təhlükəsizliyin və dövlət müstəqilliyinin dəyərini anlamasına kömək edir.

Bu gün Kəlbəcər yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyur. Bir vaxtlar ayrılıq və həsrətlə xatırlanan dağlar, dərələr və yaşayış məntəqələri indi yenidən quruculuq işlərinin mərkəzindədir. Hər bir yeni layihə, bərpa edilən yol və yaradılan yaşayış şəraiti bölgənin gələcəyinə yönələn addımdır. Qarşıda duran əsas vəzifə bu inkişafı ardıcıl davam etdirmək, əhalinin qayıdışı üçün zəruri imkanları genişləndirmək və Kəlbəcərin iqtisadi, sosial və mədəni potensialını tam şəkildə üzə çıxarmaqdır.

Otuz ilə yaxın davam edən həsrət Kəlbəcər sakinlərinin yaddaşında dərin izlər buraxsa da, doğma yurda bağlılığı aradan qaldıra bilmədi. 25 noyabr 2020-ci il isə bu bağlılığın yenidən gerçək həyatla birləşməsi üçün tarixi şərait yaratdı. Kəlbəcərin azadlıq nəfəsi bu gün yalnız keçmişin ağrılı səhifələrinin bağlanmasını deyil, yeni həyatın qurulmasını da ifadə edir. Doğma torpağa qayıdış, bərpa olunan evlər, yenilənən infrastruktur və gələcəyə ümidlə baxan insanlar bu qədim diyarın dirçəlişinin əsas göstəriciləridir. Kəlbəcərin gələcəyi onun tarixi yaddaşını qoruyaraq müasir inkişaf yolunda irəliləməsində, sakinlərinin doğma yurdda təhlükəsiz və firavan həyat qurmasında öz əksini tapacaq.


Fatma İsmayılova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı

 

Oxşar Xəbərlər

Back to top button