
Tarixdə elə hadisələr var ki, onların əhəmiyyəti yalnız əldə olunan nəticə ilə deyil, həmin nəticəyə aparan siyasi, hərbi və diplomatik proseslərin qarşılıqlı əlaqəsi ilə müəyyən olunur. Kəlbəcərin 2020-ci il noyabrın 25-də Azərbaycana qaytarılması bu baxımdan xüsusi diqqətə layiqdir. Təxminən otuz ilə yaxın işğal altında qalan rayonun hərbi əməliyyatlar aparılmadan geri qaytarılması Vətən müharibəsində qazanılmış Qələbənin siyasi nəticələrindən biri idi. Bu hadisə göstərdi ki, döyüş meydanında yaranan yeni reallıqlar diplomatik prosesin istiqamətinə təsir göstərir və dövlətin milli maraqlarının təmin olunmasında hərbi güclə siyasi vasitələr bir-birini tamamlaya bilir.
Kəlbəcərin taleyini anlamaq üçün ilk növbədə onun işğal tarixini xatırlamaq lazımdır. 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələrinin rayonu işğal etməsi minlərlə insanın doğma yurdunu tərk etməsi ilə nəticələndi. Kəlbəcər sakinləri uzun illər məcburi köçkün həyatı yaşadılar, rayonun yaşayış məntəqələri və infrastrukturu ciddi dağıntılara məruz qaldı. Doğma torpaqlarından ayrı düşən ailələr üçün qayıdış yalnız siyasi tələb deyil, həyatlarının ən mühüm arzularından biri idi. Buna görə də Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması məsələsi həm ərazi bütövlüyünün bərpası, həm də insanların öz evlərinə dönmək hüququ baxımından böyük əhəmiyyət daşıyırdı.
Azərbaycan uzun müddət münaqişənin beynəlxalq hüquq çərçivəsində həllinə nail olmağa çalışdı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822 saylı qətnamə Kəlbəcər rayonundan işğalçı qüvvələrin çıxarılmasını tələb edən beynəlxalq sənədlərdən biri idi. Lakin qətnamələrin qəbul edilməsi öz-özlüyündə ərazinin azad olunmasını təmin etmədi. İllər ərzində danışıqlar davam etsə də, münaqişənin həlli mümkün olmadı və məcburi köçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışı reallaşmadı. Bu vəziyyət Azərbaycanın öz ərazi bütövlüyünü bərpa etmək üçün müxtəlif siyasi və diplomatik vasitələrdən istifadə etməsini zəruri edirdi.
2020-ci ilin payızında baş verən Vətən müharibəsi regional vəziyyəti əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Azərbaycan Ordusunun döyüş meydanında əldə etdiyi nəticələr münaqişənin əvvəlki status-kvosunu aradan qaldırdı. Sentyabrın 27-də başlayan hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra şəhər, kənd və strateji yüksəkliklər azad edildi. Noyabrın 8-də Şuşanın azad olunması müharibənin gedişində mühüm mərhələ oldu. Hərbi uğurlar Azərbaycanın danışıqlar mövqeyinə təsir göstərdi və münaqişənin dayandırılması ilə bağlı yeni siyasi qərarların qəbul edilməsi üçün şərait yaratdı.
“Dəmir Yumruq” ifadəsi həmin dövrdə Azərbaycanın hərbi iradəsini, dövlətin milli maraqlarını qorumaq əzmini və xalqın birliyini ifadə edən rəmzə çevrildi. Lakin bu anlayışın məzmunu yalnız hərbi əməliyyatlarla məhdudlaşmır. Dövlətin gücü həm də əldə olunan nəticələri siyasi qərarlara çevirmək, beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyini müdafiə etmək və gələcək təhlükəsizlik üçün hüquqi-siyasi zəmin yaratmaq qabiliyyətində özünü göstərir. Kəlbəcərin qaytarılması bu iki istiqamətin — hərbi reallıqların və diplomatik mexanizmlərin — necə əlaqələndiyini nümayiş etdirən nümunədir.
2020-ci il noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri arasında üçtərəfli bəyanat imzalandı. Sənəddə hərbi əməliyyatların dayandırılması ilə yanaşı, Kəlbəcər, Ağdam və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması ilə bağlı müddəalar da əksini tapdı. Bəyanata uyğun olaraq, Kəlbəcərin təhvil verilməsi noyabrın 25-də həyata keçirildi. Beləliklə, rayonun böyük hissəsinin qaytarılması yeni genişmiqyaslı döyüşlər aparılmadan baş tutdu. <Cite refs={[“turn886843search2″,”turn886843search7”]}/>
Kəlbəcərin döyüşsüz qaytarılması ifadəsi hadisənin mühüm xüsusiyyətini əks etdirsə də, bunun arxasında dayanan prosesləri düzgün qiymətləndirmək vacibdir. Rayonun təhvil verilməsi müharibədən ayrı, öz-özünə baş vermiş hadisə deyildi. Bu nəticə Vətən müharibəsində yaranmış hərbi-siyasi şərait, üçtərəfli bəyanatda müəyyənləşdirilmiş öhdəliklər və həmin sənədin icrası ilə bağlı proseslər çərçivəsində əldə olundu. Buna görə də Kəlbəcərin azadlığını yalnız diplomatik danışıqların nəticəsi kimi təqdim etmək də, hərbi amilin rolunu nəzərə almamaq da hadisənin mahiyyətini tam əks etdirməz.
Diplomatiyanın əsas xüsusiyyətlərindən biri hərbi və siyasi nəticələri uzunmüddətli qərarlara çevirməkdir. Münaqişənin dayandırılması ilə bağlı sənədlər yalnız atəşkəs məsələsini deyil, ərazilərin təhvil verilməsi və tərəflərin üzərinə düşən öhdəliklərin icrası kimi məsələləri də əhatə edirdi. Kəlbəcərin qaytarılması bu çərçivədə baş verdi. Burada diqqət çəkən məqam ondan ibarətdir ki, hərbi əməliyyatların dayandırılması prosesi ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində konkret nəticə ilə müşayiət olundu.
“Pərdəarxası” diplomatiyanı təhlil edərkən təsdiqlənmiş faktlarla ehtimalları bir-birindən ayırmaq lazımdır. İctimaiyyətə açıq olan sənədlər Kəlbəcərin qaytarılmasının 10 noyabr bəyanatına uyğun həyata keçirildiyini təsdiqləyir. Lakin sənədlərdə əksini tapmayan gizli razılaşmalar, konkret şəxslərin niyyətləri və ya açıqlanmamış danışıqlar barədə sübutsuz nəticələr çıxarmaq doğru olmaz. Hadisənin əhəmiyyətini anlamaq üçün məlum faktların özü kifayət qədər əsas verir: hərbi əməliyyatların dayandırılması haqqında sənəd rayonun Azərbaycana qaytarılması üçün müəyyən edilmiş mexanizmi təsbit etdi və bu müddəa noyabrın 25-də həyata keçirildi.
Kəlbəcərin qaytarılması Azərbaycanın diplomatik fəaliyyətində də mühüm mərhələ oldu. Dövlətlərarası münasibətlərdə hərbi gücün mövcudluğu ilə yanaşı, beynəlxalq sənədlərin hazırlanması, öhdəliklərin müəyyənləşdirilməsi və əldə olunmuş nəticələrin icrası da əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası prosesində hərbi uğurlar və diplomatik qərarlar bir-biri ilə əlaqəli şəkildə inkişaf etdi. Bu təcrübə göstərdi ki, milli maraqların qorunması üçün siyasi qərarların real vəziyyətlə uzlaşdırılması vacibdir.
Kəlbəcərin qaytarılmasının humanitar tərəfi də xüsusi əhəmiyyətə malikdir. Təxminən otuz il doğma yurdlarından uzaqda yaşayan sakinlər üçün bu hadisə qayıdış ümidinin gerçəkləşməsinə aparan yolu açdı. Bununla belə, ərazinin Azərbaycana qaytarılması məskunlaşma prosesinin dərhal başa çatması demək deyildi. Uzunmüddətli işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması, yolların və kommunal şəbəkələrin bərpası, təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi və yaşayış şəraitinin yaradılması zəruri idi. Beləliklə, diplomatik nəticənin ardınca genişmiqyaslı bərpa və quruculuq mərhələsi başladı.
Bu gün Kəlbəcərin azad edilməsinin tarixi əhəmiyyəti həm keçmişin ibrət dərslərində, həm də gələcək inkişafın imkanlarında görünür. Hadisə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü uğrunda apardığı mübarizənin mühüm nəticələrindən biri kimi yadda qalıb. Eyni zamanda, bu təcrübə göstərir ki, münaqişələrin həlli mürəkkəb prosesdir və nəticələr hərbi, siyasi, diplomatik və hüquqi amillərin qarşılıqlı təsiri şəraitində formalaşır.
Kəlbəcərin 25 noyabr 2020-ci ildə Azərbaycana qaytarılması milli tariximizin əlamətdar səhifələrindən biridir. “Dəmir Yumruq” anlayışının ifadə etdiyi iradə ilə diplomatik mexanizmlərin bir araya gəlməsi rayonun yeni inkişaf mərhələsinə keçməsinə şərait yaratdı. Uzun illər həsrətlə gözlənilən qayıdışın qarşısında yeni vəzifələr dayansa da, əsas siyasi mərhələlərdən biri geridə qaldı. Kəlbəcərin bu gün yenidən qurulması, sakinlərin qayıdışı və bölgənin iqtisadi potensialının inkişaf etdirilməsi həmin tarixi qərarın davam edən nəticələridir.
Şəhanə Yaqutova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



