
İnsan bəzən bir ömrün ən qiymətli anlarını kiçik bir evin həyətində, dağ yolunun kənarında, bulaq başında və ya ailəsinin toplaşdığı süfrə ətrafında yaşayır. İllər keçdikcə həmin məkanlar yaddaşda daha böyük məna qazanır, adi görünən hadisələr insanın həyat hekayəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Kəlbəcərdən məcburi köçkün düşmüş ailələr üçün doğma yurdun xatirələri məhz belə bir mənəvi xəzinədir. Təxminən otuz il ərzində öz evlərindən uzaqda yaşayan insanlar Kəlbəcəri yalnız keçmişdə qalan ünvan kimi deyil, bir gün qayıdacaqları ata-baba torpağı kimi xatırladılar. Bu gün bölgədə həyatın yenidən qurulması həmin xatirələrin yeni reallıqla qovuşması deməkdir.
Kəlbəcər öz təbiəti və yaşayış ənənələri ilə insan yaddaşında xüsusi iz buraxan diyardır. Uca dağlar, sərin bulaqlar, geniş yaylaqlar, meşələr və kənd yolları burada yaşayan insanların gündəlik həyatının bir hissəsi olub. Ailələrin təsərrüfat fəaliyyəti, qonşuluq münasibətləri, mövsümi yaylaq həyatı və el adətləri bölgənin sosial mühitini formalaşdırıb. Kəlbəcərin təbiəti insanlara yalnız yaşayış məkanı deyil, həm də özünəməxsus həyat tərzi bəxş edib. Buna görə də doğma yurddan ayrılmaq insanların həm maddi şəraitinə, həm də mənəvi dünyasına ciddi təsir göstərib.
1993-cü ildə Kəlbəcərin işğalı rayon sakinlərinin həyatında kəskin dönüş yaratdı. Ailələr təhlükə qarşısında doğma evlərini tərk etməli oldular. Köçkünlük bir çox insan üçün yalnız yaşayış yerinin dəyişməsi deyildi; illərlə qurulmuş gündəlik həyatın, sosial əlaqələrin və gələcək planlarının yenidən qurulması demək idi. İnsanlar başqa şəhər və rayonlarda məskunlaşaraq yeni şəraitə uyğunlaşmağa çalışdılar. Uşaqlar başqa məktəblərdə oxudu, valideynlər yeni iş imkanları axtardı, ailələr həyatlarını sıfırdan qurmaq məcburiyyətində qaldılar. Lakin yeni mühitə uyğunlaşmaq doğma yurdun həsrətini aradan qaldırmadı.
Məcburi köçkünlük illərində Kəlbəcərlə bağlı xatirələr ailə daxilində qorunan mənəvi sərvətə çevrildi. Yaşlı insanlar uşaqlarına doğulduqları kəndlərdən, ailə evlərindən, yaylaq günlərindən və qonşularından danışırdılar. Bəzən bir yerin adı, bir bulağın xatırlanması və ya dağ mənzərəsinin təsviri uzun söhbətlərə səbəb olurdu. Bu hekayələr vasitəsilə doğma torpaqla əlaqə növbəti nəslə ötürülürdü. Kəlbəcəri şəxsən görməyən gənclər belə ailələrinin xatirələri sayəsində həmin diyara mənəvi bağlılıq hissi ilə böyüyürdülər.
Köçkünlük həyatının çətinlikləri müxtəlif formalarda özünü göstərirdi. Doğma evdən ayrılıq, yaxınlarla birlikdə yaşanmış xatirələrdən uzaq düşmək, təsərrüfat imkanlarının itirilməsi və yeni yaşayış yerində məskunlaşmaq ailələrin gündəlik həyatına təsir edirdi. Bəzi insanlar yaşlı valideynlərinin doğma torpağa qayıtmaq arzusunu uzun illər gözlədilər. Digərləri uşaqlarının bir gün Kəlbəcəri öz gözləri ilə görəcəyinə ümid etdilər. Bu gözlənti zaman keçdikcə ailələrin ortaq arzusu, nəsillər arasında davam edən mənəvi vəsiyyət kimi yaşadı.
Kəlbəcərin işğalı rayonun maddi və mədəni irsinə də ciddi zərər vurdu. Yaşayış məntəqələri dağıntılara məruz qaldı, sosial infrastruktur zədələndi, tarixi məkanların bir qismi təhlükə altına düşdü. Belə şəraitdə doğma yurda qayıdışın reallaşması üçün yalnız siyasi qərar kifayət etmirdi. Ərazinin təhlükəsizliyinin təmin olunması, yolların bərpası, yaşayış evlərinin inşası, su və elektrik təchizatının yaradılması, məktəb və səhiyyə xidmətlərinin təşkili lazım idi. Yurdun bərpası insanların geri dönüşünü mümkün edən geniş və ardıcıl fəaliyyət tələb edirdi.
2020-ci ilin Vətən müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasında həlledici mərhələ oldu. Noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq, Kəlbəcər rayonu həmin ayın 25-də Azərbaycana qaytarıldı. Bu hadisə uzun illər yurd həsrəti çəkən sakinlər üçün qayıdış ümidini gücləndirdi. <Cite refs={[“turn886843search2″,”turn886843search4”]}/> Lakin həmin tarixi günün sevincini davamlı yaşayışa çevirmək üçün qarşıda böyük işlər dayanırdı. Kəlbəcərin azadlığı yeni mərhələnin başlanğıcı idi; bu mərhələnin əsas məqsədi insanları doğma torpaqlarında yenidən məskunlaşdırmaq və bölgədə normal həyat şəraiti yaratmaqdan ibarət oldu.
Böyük Qayıdışın mahiyyəti insanların əvvəlki ünvanlarına dönməsi ilə məhdudlaşmır. Qayıdan ailələr üçün təhlükəsiz ev, keyfiyyətli kommunal xidmətlər, təhsil və səhiyyə imkanları, iş yeri və sosial əlaqələrin bərpası vacibdir. Buna görə də Kəlbəcərdə aparılan quruculuq işləri həm yaşayış məntəqələrinin yenilənməsini, həm də iqtisadi və sosial həyatın canlandırılmasını əhatə edir. Müasir yolların çəkilməsi, enerji sistemlərinin qurulması və şəhərsalma layihələrinin həyata keçirilməsi sakinlərin geri dönüşü üçün zəruri zəmin yaradır.
Doğma yurda qayıdışın insan həyatında yaratdığı dəyişikliklər yalnız maddi şəraitlə ölçülə bilməz. İllərlə ailə söhbətlərində xatırlanan dağları, evlərin yerləşdiyi küçələri və kənd mənzərələrini öz gözləri ilə görmək insan üçün dərin emosional təcrübədir. Yaşlı nəslin nümayəndələri üçün bu, uzun müddət qəlbində daşıdığı arzunun gerçəkləşməsi, gənclər üçün isə ailə tarixinin bir hissəsi ilə şəxsən tanış olmaq imkanıdır. Doğma yurdla yenidən əlaqə qurmaq ailə yaddaşını möhkəmləndirir və gələcək nəsillərin öz köklərini daha yaxşı tanımasına şərait yaradır.
Kəlbəcərin dirçəlişində ailə ənənələrinin bərpası da mühüm yer tutur. Bayramların doğma torpaqda keçirilməsi, uşaqların ətraf mühiti tanıması, qonşuluq münasibətlərinin yenidən qurulması və yerli adətlərin yaşadılması bölgənin sosial həyatını canlandıra bilər. İnsanların öz aralarında yaratdığı əlaqələr yaşayış məntəqələrinin canlı icmalara çevrilməsində mühüm rol oynayır. Bu baxımdan qayıdış yalnız evlərə dönüş deyil, həm də bir vaxtlar dağılmış sosial mühitin yenidən formalaşmasıdır.
Kəlbəcərin təbii sərvətləri və coğrafi xüsusiyyətləri gələcəkdə müxtəlif iqtisadi fəaliyyət sahələrinin inkişafına imkan yarada bilər. Heyvandarlıq, arıçılıq, kənd təsərrüfatı və turizm yerli əhalinin məşğulluğuna dəstək verə biləcək istiqamətlərdir. Bunun üçün infrastrukturun inkişafı, sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi və peşə bacarıqlarının artırılması vacibdir. İnsanların doğma torpaqda yalnız yaşaması deyil, işləməsi, gəlir əldə etməsi və gələcək planlarını həyata keçirməsi qayıdışın davamlılığını müəyyən edən əsas amillərdəndir.
Gənclər üçün Kəlbəcərin gələcəyi keçmişlə yanaşı, yeni imkanlarla da bağlıdır. Müasir təhsil, rəqəmsal texnologiyalar, peşə hazırlığı və sahibkarlıq üçün şərait yaradılması onların doğma yurdda gələcək görməsinə kömək edə bilər. Gənc nəslin bölgədə yaşaması və işləməsi yerli iqtisadiyyatın inkişafına, sosial həyatın canlanmasına və yeni təşəbbüslərin yaranmasına təkan verər. Eyni zamanda, onların ailə tarixini öyrənməsi və yerli mədəni ənənələri mənimsəməsi Kəlbəcərin kimliyinin qorunmasına xidmət edər.
Kəlbəcərin xatirələri təkcə keçmişdə baş verən hadisələri yada salmaq üçün deyil, gələcək quruculuğun mənəvi əsaslarını anlamaq üçün də əhəmiyyətlidir. İllərlə qorunan yurd sevgisi göstərir ki, insanın doğma torpaqla əlaqəsi zaman və məsafə ilə asanlıqla qırılmır. Bu bağlılıq insanları birləşdirir, ailə tarixini qoruyur və yeni həyat qurmaq üçün mənəvi güc yaradır. Bərpa olunan hər ev, salınan hər yol və açılan hər sosial obyekt həmin yaddaşın yeni mərhələdə davam etməsinə şərait yaradır.
Doğma torpağın dirçəlişi uzunmüddətli zəhmət, planlı fəaliyyət və insanların fəal iştirakı tələb edir. Kəlbəcərin gələcək inkişafı yalnız tikinti işlərinin miqyasından deyil, yaradılan şəraitin keyfiyyətindən, iqtisadi imkanların genişlənməsindən və əhalinin sosial rifahından asılı olacaq. Təbii mühitin qorunması, tarixi irsin yaşadılması və müasir infrastrukturun yaradılması bir-birini tamamlayan vəzifələrdir. Bu prinsiplər əsasında qurulan həyat Kəlbəcərin həm keçmişini qorumasına, həm də gələcəyə inamla addımlamasına kömək edə bilər.
Otuz ilə yaxın davam edən köçkünlük Kəlbəcərlilərin yaddaşında ağrı və həsrətlə yanaşı, doğma torpağa sədaqətin də simvolu kimi qalıb. Bu gün həmin yaddaş yeni evlərin, bərpa olunan küçələrin və doğma yurda qayıdan insanların həyatı ilə davam edir. Kəlbəcərin dirçəlişi itirilmiş illəri geri qaytarmasa da, gələcək nəsillərin öz torpaqlarında yaşaması, təhsil alması və ailə qurması üçün yeni imkanlar yaradır. Xatirələrin gerçək həyatla qovuşduğu bu mərhələ Kəlbəcərin tarixində ayrılıqdan qayıdışa, həsrətdən quruculuğa doğru uzanan yeni bir səhifədir.
Nazənin Həmzəyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



