
Beynəlxalq münasibətlərdə əməkdaşlığın dərinliyini imzalanan sənədin adı deyil, onun yaratdığı siyasi, iqtisadi və institusional imkanlar müəyyən edir. Geosiyasi mühitin sürətlə dəyişdiyi, enerji təhlükəsizliyinin, nəqliyyat dəhlizlərinin və texnoloji rəqabətin ön plana çıxdığı bir dövrdə etibarlı tərəfdaşlıq dövlətlər üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Məhz bu baxımdan Azərbaycan Respublikası ilə Böyük Britaniya və Şimali İrlandiya Birləşmiş Krallığı arasında imzalanmış Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə diqqəti cəlb edir. Sənəd 2026-cı il noyabrın 12-də Dublində Prezident İlham Əliyev və Britaniyanın Baş naziri Endi Börnham tərəfindən imzalanıb. Bəyannamə yalnız siyasi mesaj deyil; o, müdafiə və təhlükəsizlik, ticarət və investisiya, iqtisadi artım, təhsil, elm və innovasiya üzrə konkret əməkdaşlıq istiqamətlərini müəyyən edir və tərəflərin münasibətləri strateji səviyyəyə qaldırmaq niyyətini təsdiqləyir. İkitərəfli münasibətlərin əsası Azərbaycanın müstəqilliyinin ilk illərində qoyulub. 1994-cü il fevralın 23-də Dostluq və Əməkdaşlıq, 1998-ci il iyulun 21-də isə Dostluq Münasibətləri və Tərəfdaşlıq haqqında birgə bəyannamələr qəbul edilib. Yeni sənəddə bu razılaşmaların xatırlanması əlaqələrin davamlı xətt üzrə inkişaf etdiyini göstərir. Bu prosesdə aparıcı rolu enerji sektoru oynayıb. 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanı dünya enerji bazarına çıxararaq xarici investisiyaların cəlbinə və iqtisadi əlaqələrin genişlənməsinə təkan verib. Noyabrın 12-də Dublində keçirilən görüşdə də 30 ildən çox davam edən enerji əməkdaşlığı və Böyük Britaniyanın Azərbaycanın Avropadakı ən böyük investorlarından biri olması vurğulanıb. Mənə görə, Bəyannamənin əsas üstünlüyü mövcud təcrübəni gələcəyin tələblərinə uyğunlaşdırmasıdır. Əgər əvvəllər münasibətlərin mərkəzində enerji dayanırdısa, indi əməkdaşlıq müdafiə, təhlükəsizlik, rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt, təhsil, yaşıl enerji və nəqliyyatı da əhatə edir. Tərəflər BMT Nizamnaməsinə və beynəlxalq hüququn norma və prinsiplərinə sadiqliyini yenidən təsdiq edib. Sənəddə dövlətlərin suverenliyinə, müstəqilliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığına hörmət ayrıca qeyd olunur. Bu yanaşma Azərbaycanın uzun illərdir müdafiə etdiyi xarici siyasət prinsipləri ilə üst-üstə düşür. Bəyannamədə 2025-ci il avqustun 8-də Vaşinqtonda qəbul edilmiş Sülh Zirvəsi Bəyannaməsinin əhəmiyyəti də vurğulanır. Böyük Britaniya Azərbaycan və Ermənistan arasında münasibətlərin normallaşması istiqamətindəki addımları alqışlayır, davamlı sülhə nail olmaq üçün ikitərəfli dialoqu dəstəklədiyini bildirir. Bu mövqe Cənubi Qafqazda sabitliyin möhkəmlənməsi, iqtisadi əlaqələrin və regional nəqliyyat imkanlarının genişlənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Müdafiə və təhlükəsizlik bölməsi təlim, potensialın artırılması, qarşılıqlı fəaliyyət və müdafiə sənayesi üzrə əməkdaşlıq imkanlarının araşdırılmasını, habelə hüquq-mühafizə, sərhəd idarəçiliyi, məhkəmə və hüquqi əməkdaşlığı əhatə edir. Müasir təhlükəsizlik yalnız hərbi risklərlə məhdudlaşmır: kibertəhdidlər, transsərhəd cinayətkarlıq, qanunsuz maliyyə axınları və terrorçuluq koordinasiyalı yanaşma tələb edir. Bu sahədə əməkdaşlıq hər iki ölkənin institusional dayanıqlığını gücləndirə bilər. Sənəd ticarət əlaqələrinin genişlənməsini, uzunmüddətli kommersiya tərəfdaşlıqlarını, təcrübə mübadiləsini və müxtəlif sahələrdə biznes əlaqələrinin inkişafını nəzərdə tutur. Qeyri-neft sektorunun və ixracın artırılması, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi Azərbaycanın əsas vəzifələri sırasındadır; bunun üçün xarici investisiya, müasir texnologiyalar, yerli istehsalın rəqabət qabiliyyəti və yeni iş yerləri vacibdir. Maliyyə bazarları, xidmətlər, infrastruktur, bərpaolunan enerji və innovasiya sahələrində Britaniya təcrübəsi bu hədəflərə xidmət edə bilər. Bəyannamədə kiçik və orta sahibkarlığın, biznes subyektləri arasında birbaşa əlaqələrin və yaşıl maliyyələşmənin yer alması mühüm məqamdır. Çünki tərəfdaşlığın iqtisadi səmərəsi yalnız dövlət qurumlarının razılaşmalarından deyil, sahibkarların, investorların, universitetlərin və özəl sektorun fəal iştirakından asılıdır. Hesab edirəm ki, Azərbaycan sahibkarlarının Britaniya bazarına çıxışı, birgə investisiya layihələri və ixrac potensialı olan şirkətlərin beynəlxalq standartlara uyğunlaşdırılması diqqət mərkəzində olmalıdır. Britaniya şirkətlərinin sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika və xidmət sektorlarına investisiyası üçün də əlverişli mexanizmlər yaradıla bilər. Bəyannamədə Orta Dəhlizə ayrıca yer verilməsi Azərbaycanın nəqliyyat-logistika sistemindəki artan rolunu göstərir. Bu marşrut Çin və Mərkəzi Asiyanı Xəzər dənizi, Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropa ilə birləşdirir. Qlobal ticarət yollarındakı dəyişikliklər alternativ və etibarlı dəhlizlərə tələbi artırıb, Azərbaycan isə limanları, dəmir yolu və avtomobil infrastrukturu ilə Şərq–Qərb əlaqələrinin əsas iştirakçılarından birinə çevrilir. Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı, Bakı–Tbilisi–Qars dəmir yolu və digər layihələr tranzit imkanlarını genişləndirir; bu isə əlavə gəlir, yeni investisiyalar və ticarət əlaqələrinin artması deməkdir. Britaniyanın maliyyə, sığorta, logistika, infrastruktur idarəçiliyi və beynəlxalq ticarətdəki təcrübəsi dəhlizin səmərəliliyini və rəqabət qabiliyyətini yüksəldə bilər. Daha geniş baxımdan, Orta Dəhliz Azərbaycanı Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında mühüm körpüyə çevirir, Xəzər hövzəsindəki mövqeyini möhkəmləndirir və regionun qlobal iqtisadi sistemə inteqrasiyasına kömək edir. Enerji əməkdaşlığı illərin sınağından çıxıb, onun növbəti mərhələsi isə ənənəvi resurslarla yanaşı bərpaolunan enerji və aşağı karbon texnologiyaları ilə bağlıdır. Bəyannamə təmiz enerji keçidi, bərpaolunan enerji layihələri və yaşıl maliyyələşməni əhatə edir ki, bu da qlobal bazardakı meyillərə uyğundur. Xəzərin külək, eləcə də günəş enerjisi potensialı, azad edilmiş ərazilərdə yaşıl enerji zonalarının yaradılması bu strategiyanın tərkib hissəsidir. Əməkdaşlıq layihələrin maliyyələşdirilməsi, texnologiya transferi, enerji səmərəliliyi və kadr hazırlığı üzrə yeni imkanlar açır. Peşəkar fəaliyyət sahəm olan torpaq və aqrar resursların idarə olunması baxımından əlavə edim ki, yaşıl iqtisadiyyat təkcə enerji sektoru deyil. Torpaq ehtiyatlarının qorunması, suyun səmərəli istifadəsi, kənd təsərrüfatında müasir texnologiyalar və iqlim dəyişikliyinə uyğunlaşma da bura daxildir. Ərzaq təhlükəsizliyi vəzifələrini nəzərə alsaq, aqrar elmlər, torpaqşünaslıq, suvarma texnologiyaları, torpaq deqradasiyasının qarşısının alınması və iqlimə davamlı əkinçilik üzrə Britaniya ilə əməkdaşlıq məqsədəuyğun olardı. Bu istiqamətlər Bəyannamənin şaxələndirmə, innovasiya və elmi əməkdaşlıq hədəfləri ilə uzlaşır. Dövlətlərin rəqabət qabiliyyətində insan kapitalı həlledici rol oynayır. Bəyannamədə bu sahəyə ayrıca bölmənin həsr olunması tərəflərin əməkdaşlığa uzunmüddətli yanaşdığını göstərir. Sənəd ali və peşə təhsilini, rəqəmsal və texniki bacarıqları, dövlət sektoru üzrə təlimləri, elmi tədqiqatları və universitetlər arasında əlaqələri əhatə edir; süni intellekt, rəqəmsal idarəetmə, yeni texnologiyalar və həyat elmləri üzrə təcrübə mübadiləsi prioritetlər sırasındadır. Britaniya universitetləri və tədqiqat mərkəzləri beynəlxalq elmi mühitdə güclü mövqeyə malikdir. Birgə proqramlar, tələbə və tədqiqatçı mübadiləsi, ikili diplom və ortaq elmi layihələr hər iki tərəf üçün faydalı ola bilər. Süni intellekt və rəqəmsal texnologiyalar xüsusilə perspektivlidir: onlar sənayedən səhiyyəyə, kənd təsərrüfatından dövlət idarəçiliyinə qədər geniş sahədə məhsuldarlığı artırır və qərarların dəqiq məlumatlara əsaslanmasına imkan yaradır. Mənim fikrimcə, elmi əməkdaşlığın real nəticə verməsi üçün yalnız memorandumlarla kifayətlənmək olmaz. Birgə laboratoriyalar, doktorantura və postdoktorantura proqramları, elmi məlumat bazalarına çıxış, ortaq nəşrlər və tətbiqi tədqiqatlar əsas prioritet olmalıdır. Belə yanaşma innovasiya mühitinin inkişafına, gənc alimlərin beynəlxalq şəbəkələrə qoşulmasına və yeni texnologiyaların yerli iqtisadiyyata tətbiqinə töhfə verər. Tərəfdaşlığın davamlılığı yalnız siyasi dialoqdan deyil, xalqlar arasında qarşılıqlı anlaşmadan da asılıdır. Tələbə mübadiləsi, gənclər proqramları, mədəni tədbirlər, elmi konfranslar və vətəndaş cəmiyyəti təşkilatları arasındakı əməkdaşlıq iki ölkənin cəmiyyətlərini bir-birinə yaxınlaşdırır. Gənclərin beynəlxalq layihələrdə iştirakı, könüllülük, startap təşəbbüsləri və peşəkar təlimlər üçün imkanların artırılması xüsusilə vacibdir, çünki bu gün qurulan əlaqələr sabahın iqtisadi, elmi və diplomatik əməkdaşlığının iştirakçılarını formalaşdırır. Beynəlxalq sənədin dəyəri onun praktik nəticələrlə ölçülür. Bəyannaməyə əsasən tərəflər hər il Strateji Tərəfdaşlıq görüşləri keçirəcək; bu görüşlərdə üç əsas istiqamət üzrə irəliləyiş nəzərdən keçiriləcək, yeni prioritetlər müəyyənləşdiriləcək və icra məsələləri müzakirə olunacaq. Mexanizmin işləməsi üçün hər istiqamət üzrə fəaliyyət planı, məsul qurumlar və qiymətləndirmə meyarları lazımdır. Birgə investisiya layihələrinin sayı, ticarət dövriyyəsi, elmi mübadilə proqramlarının əhatəsi, texnoloji layihələrin icrası və yaradılan iş yerləri kimi ölçülə bilən göstəricilər tərəfdaşlığın real səmərəsini göstərə bilər. Bəyannamə əməkdaşlığın mövcud resurslar və hər iki ölkənin qanunvericiliyi çərçivəsində həyata keçiriləcəyini də qeyd edir, bu isə tərəfdaşlığın hüquqi əsaslara söykəndiyini göstərir. Uğurlu icra dövlət qurumlarının, özəl sektorun, elmi müəssisələrin və vətəndaş cəmiyyətinin əlaqələndirilmiş fəaliyyətini tələb edir. Azərbaycan üçün əsas məsələ siyasi razılaşmaları iqtisadi və sosial inkişafın konkret nəticələrinə çevirmək, bu prosesdə isə sahibkarların, alimlərin, mütəxəssislərin və gənclərin iştirakını genişləndirməkdir. Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə Azərbaycan–Böyük Britaniya münasibətlərində mühüm mərhələdir: o, uzun illər formalaşmış əlaqələri daha geniş platformaya çevirir və prioritetləri müəyyən edir. Tərəfdaşlıq iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, investisiyaların artırılması, Orta Dəhlizin inkişafı, enerji təhlükəsizliyi, elmi potensialın gücləndirilməsi və insan kapitalının inkişafı üçün yeni perspektivlər açır. Hesab edirəm ki, bu münasibətlər qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılmasına və konkret nəticələrə əsaslanmalıdır. Azərbaycanın milli maraqları, suverenliyi və müstəqil xarici siyasəti əsas meyar kimi qalmalı, tərəfdaşlıq isə bərabərhüquqlu iştirakı, qarşılıqlı faydanı və uzunmüddətli etimadı təmin etməlidir. Əsas hədəf sənədi imzalanmış razılaşma səviyyəsindən çıxarıb iqtisadiyyatda, elmdə, təhsildə, təhlükəsizlikdə və cəmiyyətlərarası əlaqələrdə hiss olunan nəticələrə çevirməkdir. Yalnız bu halda strateji tərəfdaşlıq real məzmun qazanacaq.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı



